علائم خرابی گیربکس دستی

علائم خرابی گیربکس دستی (جعبه دنده دستی) چیست؟ چرا جعبه‌دنده‌ها خراب می‌شوند؟ خرابی گیربکس چه عواقبی دارد؟ در سلسله مقاله‌های قبلی در مورد انواع، اجزا و عملکرد گیربکس در سیستم انتقال قدرت خودرو مطالبی بیان شد. در این مقاله مشکلات موجود در این عضو بیان خواهد شد. باتوجه‌به تفاوت ساختاری در گیربکس‌های دستی و اتوماتیک، خرابی‌های مربوط به گیربکس‌های اتومات در مقاله‌های دیگر به‌صورت مجزا بررسی خواهد شد. سطح این مقاله در بخش علائم خرابی گیربکس یا جعبه دنده عمومی است؛ اما برای بخش دلایل عیب نیاز به آشنایی بیشتر با اجزا و کارهای عملی روی گیربکس وجود دارد.

گیربکس دستی و مسیر انتقال قدرت

یکی از اجزا سیستم انتقال قدرت جعبه دنده است. راننده با تعیین وضعیت دسته‌دنده، بخشی از نیاز حرکتی خودرو را تعیین می‌کند. اینکه راننده با سرعت زیاد حرکت کند و یا با سرعت پایین، تا حد زیادی به وضعیت و حالت دنده ارتباط دارد؛ بنابراین عملکرد بد گیربکس به‌صورت مستقیم در کیفیت رانندگی تأثیرگذار خواهد بود.

علائم خرابی گیربکس دستی

متناسب با نوع خودرو و حالت عیب می‌تواند علائم وعواقب متفاوت خرابی در جعبه دنده ها مشاهده شود. شکل 1 مهم‌ترین این آثار را معرفی می‌کند.

شکل 1- علائم خرابی گیربکس دستی

توجه کنید جعبه‌دنده در ارتباط مستقیم با موتور، مجموعه کلاچ است علاوه‌برآن در ارتباط باواسطه با چرخ‌ها نیز قرار دارد؛ بنابراین معایب مربوط به موتور، چرخ‌ها، کلاچ، پلوس، گاردان (در صورت وجود) روی عملکرد گیربکس تأثیرگذار خواهد بود. باتوجه‌به گسترده بودن و مشترک بودن علائم خرابی گیربکس دستی در این مقاله سعی شده آثار خرابی به‌صورت سیستمی بررسی شود

خرابی‌های متداول در جعبه دنده یا گیربکس دستی

همانطور که در مقاله اجزا جعبه دنده بیان شد. گیربکس‌ دستی از بخش‌های مختلف مکانیکی تشکیل شده‌اند. در اینجا خرابی‌های احتمالی هر قطعه و آثار آن معرفی می‌شود.

پوسته و گلدانی

این بخش در واقع بدنه گیربکس به شمار میرود. مهمترین علائم خرابی گیربکس در این بخش وجود شکستگی یا ترک  است. این شکستگی ها روی پوسته  میتواند دو اثر کلی داشته باشد.

• شاخص‌ترین اثر بروز حالت نشتی است؛ بنابراین اگر زیر بخش مجموعه جعبه‌دنده روی زمین یا روی سینی زیر موتور قطرات ناشی از چربی روغن مشاهده می‌شود. ترک بدنه می‌تواند یکی از دلایل خرابی باشد.

شکل 2- نمونه نشتی از محل اتصال بین گیربکس و موتور

•  ترک و شکستگی روی بدنه می‌تواند باعث تشدید فرکانس در پوست جعبه دنده بشود. این تشدید می‌تواند در ضعیف‌ترین حالت‌ها به‌صورت صدای ریز وزوز، شنیده شود و در بدترین حالت‌ها می‌تواند سبب لرزش خفیف بدنه شود
  باتوجه‌به اینکه یکی از تکیه‌ها های ارتباطی بین مجموعه موتور و گیربکس (Powertrain) در بسیاری از خودروها روی جعبه دنده قرار دارد. خرابی‌های این تکیه‌گاه (دسته گیربکس) می‌تواند سبب ایجاد لرزش در زمان روشن بودن موتور شود.

یکی دیگر از خرابی‌های که به مجموعه پوسته می‌تواند ارتباط داشته باشد، وجود خارها و پین‌ها روی گلدانی گیربکس است، عدم تطابق محل پیچ ها یا خارهای روی گلدانی گیربکس میتواند باعث خرابی گیربکس و عملکرد آن شود. این اتفاق امکان ایجاد ناهمراستایی در محور ورودی و خروجی جعبه دنده را فراهم می‌کند و اثر آن بیرون‌زدن دنده 4 و یا جا نرفتن صحیح یا با صدای بیش از حد دنده 4 خواهد بود
ترجیحاً خرابی‌های روی پوسته با استفاده از چسب تعمیر نشود به دلیل اینکه در اثر ارتعاشات ممکن است چسب مربوطه بعد از مدتی مجدداً ترک بخورد.
یکی دیگر از نواحی خرابی مرتبط با پوسته، محل اورینگ، کاسه‌نمد بین میل پلوس و پوسته گیربکس است. خرابی این کاسه‌نمدها منجر به نشت روغن خواهد شد. با بررسی گردگیر پلوس سمت گیربکس وجود نشتی کاملاً مشخص خواهد بود. (شکل 3)

شکل 3- نمونه نشتی روغن اطراف شفت میل پلوس

در برخی خودروها مانند خودرو تندر 90 ( ال 90) به دلیل شرایط خاص جعبه دنده و ارتباط آن با محور پلوس ، این خرابی گیربکس را باید خیلی جدی تر گرفت .

دسته‌دنده و اهرم‌بندی آن

یکی دیگر از اجزا گیربکس دستی دسته‌دنده و مکانیزم انتقال نیرو به جعبه دنده است. شاخص‌ترین عیب در این حوزه هرز شدن دسته‌دنده است. به‌عبارت‌دیگر دسته‌دنده در محل خود بسیار لق است.در زمان بروز این خرابی گیربکس ، اگر موتور روشن و در همان دنده ای باشد که اهرم بندی ان مشکل دارد، لرزش زیادی در دسته دنده مشاهده خواهد شد ( شکل 4)

شکل 4- خرابی مجموعه نگهدارنده دسته‌دنده

ماهک و میل ماهک

یکی دیگر از محل‌های خرابی مجموعه ماهک و میل ماهک است. خلاصی بیش از حد ماهک روی میل ماهک، خرابی ساچمه فنر قفلی میل ماهک از معروف‌ترین خرابی‌های این دو عضو هستند. این خرابی‌ها می‌تواند سبب جا نرفتن دنده، بیرون‌زدن دنده و یا قاطی‌کردن دنده‌ها بشود. (شکل 5 و 6)

شکل 5- شکستگی ماهک

شکل 6- خرابی مجموعه قفلی میل ماهک ساچمه فنر یا پین

چرخ‌دنده‌ها و محورها

از اجزا مهم گیربکس‌ها، چرخ‌دنده‌ها و شفت‌ها هستند. خرابی‌های متداول در این دو عضو می‌تواند تیزکردن دنده‌ها، شکستن دنده‌ها و یا لاغرشدن شفت‌ها باشد. (شکل 7)

شکل 7 – نمونه‌هایی از شکستگی دندانه‌ها

در صورت مشاهده علایمی مانند ایجاد صدای غیر عادی در هنگام تعویض دنده و یا سخت جا رفتن دنده ها ،احتمال بروز این خرابی گیربکس وجود خواهد داشت

مجموعه سنکرونیزه

سیستم سنکرونیزه (جعبه دنده غیر سنکرونیزه) هم یکی دیگر از مجموعه‌های مهم در گیربکس به شمار می‌رود که اجزا مختلفی مانند، توپی، کشویی، خار موشکی، دنده‌برنجی دارد هر یک از این اجزا مکانیکی می‌تواند دچار مشکل شود. شکل 8 برخی از خرابی‌های رایج در سیستم سنکرونیزه را نشان می‌دهد.

شکل 8 – نمونه ای از خرابی‌های مجموعه سنکرونیزه

علائم خرابی گیربکس دستی در بخش سیستم سنکرونیزه شامل درگیری نامناسب و با صدا، بیرون‌زدن دنده، همراه باشد. در صورت مشاهده این آثار خرابی باید حتماً سیستم سنکرونیزه به‌صورت ظاهری مورد بازدید قرار گیرد.

یاتاقان‌ها

در گیربکس انواع مختلف یاتاقان استفاده می‌شود این یاتاقان‌ها می‌تواند از نوع رولبرینگ (رولبرینگ خودرو)، بلبرینگ و بوش باشد. معروف‌ترین نوع خرابی در یاتاقان‌های از نوع بوش، ساییدگی بیش از حد است که باعث لقی چرخ‌دنده روی آن می‌شود. (شکل 9 و 10)

شکل 9- بررسی ساییدگی بیش از حد در بوش چرخدنده ها

شکل 10- نمونه خرابی نوعی یاتاقان رولبرینگی

در صورت خرابی بلبرینگ‌های بیرونی صدا گیربکس بسیار زیاد خواهد بود؛ بنابراین در صورت مشاهده این علائم خرابی گیربکس دستی حتماً باید به‌عنوان یکی از عوامل خرابی به یاتاقان نیز توجه کرد. خرابی یاتاقان‌های داخلی باعث افزایش ساییدگی در جعبه دنده شده و روغن داخل آن داغ می‌شود. بویی شبیه سوختگی روغن مخصوصاً در سرعت‌های بالاتر احساس خواهد شد.
آنچه در این مقاله آمد آثار متداول خرابی گیربکس و دلایل احتمالی بروز آن در خودروهایی که دارای جعبه دنده دستی یا معمولی هستند،بود.

نویسنده : مهندس بهروز خطیبی