سیستم تهویه مطبوع خودرو مجموعهای از قطعات است که دما، رطوبت و گردش هوای کابین را کنترل میکند و هوای ورودی را فیلتر میکند. این سیستم از دو واحد اصلی ساخته شده است: واحد گرمایش (بخاری) که از گرمای مایع خنککننده موتور استفاده میکند، و واحد سرمایش (کولر) که با چرخه تبرید گرمای هوای کابین را بیرون میبرد.
آنچه در این مقاله خواهید خواند...
در چرخه تبرید، کمپرسور گاز مبرد را فشرده و داغ میکند، کندانسور آن را به مایع تبدیل میکند، شیر انبساط فشارش را کم میکند و اواپراتور با تبخیر مبرد، گرمای هوای کابین را جذب میکند. در ادامه همین قطعات را یکییکی همراه با شکل و طرز کارشان میبینید و در پایان، چرخه کامل را مرور میکنیم.
به منظور افزايش راحتی سرنشين خودرو، از سیستم تهویه مطبوع در خودرو استفاده ميشود. سيستم تهويه مطبوع دارای چهار وظيفه اصلی زير ميباشد:
- كنترل دمای هوای محفظه سرنشين
- كنترل مقدار رطوبت هوای محفظه سرنشين
- به گردش درآوردن مناسب هوای محفظه سرنشين
- فيلتر كردن و باكتری زدايی هوای محفظه سرنشين
شكل زیر تجهيزات يك نوع سيستم تهويه مطبوع را نشان ميدهد.

1- فن كولر و بخاری 2- اوپراتور سيستم كولر 3- سنسور سطح اواپراتور
4- رادياتور بخاری 5- سنسور دمای هوای ورودی به محفظه سرنشين
6- كليد و سلكتور انتخاب و تنظيم دماي هواي محفظهسرنشين
7- سنسور هوای محفظه سرنشين
8- واحد كنترل يا ECU سيستم تهويه مطبوع
9- مجرای خروج آب تقطيرشده سطح اواپراتور به بيرون از محفظه سرنشين 10- كمپرسور كولر
11- شيربرقی كنترل مقدار آب گرم به رادياتور بخاری
a: هوای تازه از بيرون، b : جريان هوای اعمالی به شيشه جلو به جهت جلوگيری از يخ زدن و انجام مه زدايی شيشه جلو در هوای سرد ، c: جريان هوای تهويه ، d: به گردش درآوردن هوای محفظه سرنشين ، e : جريان هوای كنارگذر ، f : جريان هوای به سمت قسمت پای راننده و سرنشين
تجهيزات سيستم تهویه مطبوع
سه بخش اصلی سیستم تهویه مطبوع: گرمایش، سرمایش و توزیع هوا
سیستم تهویه مطبوع از دو واحد اصلی گرمایش (بخاری) و سرمایش (کولر) تشکیل شده است که توسط یک واحد کنترل مدیریت میشوند.
۱. واحد گرمایش (بخاری)
-
منبع حرارت: مایع خنککننده موتور که در رادياتور بخاری جریان دارد.
-
مکانیزم: فن بخاری هوا را از بین پرههای گرم رادیاتور عبور داده و به کابین میفرستد.
-
کنترل دما: از طریق شیر قطع و وصل جریان مایع یا دریچههای کنترل مسیر هوا انجام میشود.
۲. واحد سرمایش (کولر)
عملکرد این بخش بر پایه دو اصل فیزیکی است:
-
افزایش دما بر اثر فشار: با فشردهسازی گاز، دمای آن بالا میرود.
-
کاهش دما بر اثر انبساط: با کاهش فشار و تبدیل مایع مبرد به گاز، دمای محیط جذب شده و سرما ایجاد میشود.
۳. سیستم فیلتراسیون و توزیع هوا
-
فیلترها: استفاده از فیلترهای کاغذی یا زغالی برای حذف غبار و بو، و فیلترهای یونی برای باکتریزدایی.
-
دریچههای کنترل: تنظیم جهت جریان هوا و انتخاب بین حالت گردش هوای داخلی یا ورود هوای تازه از محیط.

1- كمپرسور 2- كلاچ الكترومغناطيس كمپرسور كولر 3- كندانسور
4- فن كندانسور، در بعضی خودروها جدای از فن خنك كننده موتور است و در برخی خودروها فن خنك كننده موتور وظيفه خنك كردن كندانسور را نيز برعهده دارد
5- كليد فشار قوی 6- مخزن ذخيره يا خشك كن 7- كليد فشار ضعيف
8- كليد دو حالتي فعال يا غيرفعال كردن كلاچ الكترومغناطيس كمپرسور كولر
9- سنسور دماي سطح اواپراتور
10- سيني جمع آوری آب تقطير شده از روي سطح اواپراتور و انتقال آن به بيرون از محفظه سرنشين
11- اواپراتور 12- فن اواپراتور كولر يا فن بخاری
13- كليد فن كولر يا فن بخاری 14- شير انبساطی
عملكرد اجزاء سيستم كولر
با توجه به شكل فوق به بررسی عملكرد اجزاء سيستم كولر پرداخته میشود.
کمپرسور؛ مکش و تراکم گاز مبرد
کمپرسور در سیستم تهویه مطبوع خودرو وظیفه مکش و تراکم گاز مبرد را بر عهده دارد. این قطعه معمولاً از نوع پیستونی (یکطرفه یا دوطرفه) با مکانیزم صفحه مایل (Swash Plate) است.این قطعه معمولاً از نوع پیستونی است. برای آشنایی با مدلهای مختلف، مقاله کمپرسور کولر خودرو و انواع آن را بخوانید.
مکانیزم تبدیل حرکت در کمپرسور صفحهمایل
-
تبدیل حرکت: با دوران محور اصلی، لبههای صفحه مایل حرکت محوری ایجاد میکنند.
-
انتقال قدرت: این حرکت محوری به پیستونها منتقل شده و باعث جابهجایی آنها میشود.
-
تراکم مبرد: حرکت رفت و برگشتی پیستونها منجر به انجام عملیات مکش و فشردهسازی گاز در سیکل تبرید میگردد.
اینکه صفحه مایل در هر دور شفت چطور پیستونها را به مکش و تراکم میرساند و سوپاپهای برگی چه نقشی دارند، در مقاله عملکرد کمپرسور کولر خودرو در چهار مرحله توضیح داده شده است.

1- پيستون دو طرفه يا دوبل 2- ساچمه 3- صفحه مايل 4- محور
اساس كار كمپرسورهاي پيستوني صفحه مايل
شكل زیر يك نوع كمپرسور پيستونی صفحه مايل با پيستون دوطرفه، مورد استفاده در سيستم كولر یا سیستم تهویه مطبوع خودرو را نشان می دهد.

1- مجرای ورودی 2- مجرای خروجی 3 و 8 – سوپاپهای برگی ورودی
4- پيستون دو طرفه 5- صفحة مايل متصل به شفت كمپرسور
12 و 6 – سوپاپهای برگی خروجی 7- شفت كمپرسور
13 و 9 – صفحه حامل سوپاپهای برگی ورودی و خروجی 10- سيم پيچ كلاچ الكترومغناطيسی
نوع كمپرسور پيستوني صفحه مايل با پيستون دوطرفه
ساختار کمپرسور صفحهمایل با پیستون دوطرفه
در سیستم تهویه مطبوع، انتقال قدرت به کمپرسور از طریق کلاچ مغناطیسی صورت میگیرد.
وصل و قطع شدن این کلاچ با فرمان واحد کنترل انجام میشود. اگر کولر روشن است ولی کلاچ وصل نمیشود، بررسی علت وصل نشدن کلاچ کمپرسور کولر را از اینجا شروع کنید.
آموزش جامع برق خودروهای داخلی و خارجی
در مجموعه آموزشی ایمگ، با آموزش کاملاً عملی و دریافت مدرک معتبر دانشگاه صنعتی شریف، بر سیستمهای الکترونیک خودروهای داخلی و خارجی، نقشهخوانی تخصصی، عیبیابی با دستگاه دیاگ و تعمیرات حرفهای ایسیو (ECU) مسلط شوید و مسیر شغلی خود را به عنوان یک متخصص حرفهای تضمین کنید.
مشاهده سرفصلها و ثبتنام در دوره ←کندانسور؛ تبدیل گاز داغ به مایع
بعد از آنكه گاز سيكل تبريد توسط كمپرسور متراكم شد، علاوه بر فشار، دمای آن نيز زياد می شود، برای كاهش دمای گاز متراكم شده و تبديل آن به مايع از كندانسور استفاده می شود.
مطابق شکل اول كندانسور در واقع يك لوله مارپيچ از جنس مس يا آلومينيم است كه گاز فشرده شده توسط كمپرسور كولر را دريافت می كند، برای افزايش قدرت مايع كنندگی كندانسور، بوسيله فن هوای محيط را از اطراف لوله های كندانسور عبور می دهند، اين فن يا همان فن خنك كننده رادياتور موتور است و يا يك فن به صورت مجزا براي اين منظور در جلوی كندانسور نصب می گردد.
با توجه به شكل اول گاز با فشار بالا، از بالا وارد كندانسور می شود، اين گاز با عبور از لوله های مارپيچ كندانسور، دمای خود را به لوله های كندانسور می دهد (از اطراف لوله های كندانسور هوای محيط عبور كرده و لوله ها خنك می شوند) بنابراين گاز فشرده شده به تدريج كه به لوله های پائينی كندانسور می رسد، دمای خود را از دست داده و تبديل به مايع می شود.
مخزن ذخیره (خشککن)؛ رطوبتگیری و ذخیره مبرد
شكل زیر مخزن ذخيره، درایر یا خشك كن سيستم كولر را نشان می دهد

1- مجراي خروجی به شير انبساطی 2- درپوش شيشهای به جهت بررسی عملكرد سيستم كولر
3- درپوش اطمينان ذوب شدنی 4- مجرای ورودی از كندانسور
5- بدنه مخزن ذخيره
6- لوله انتقال گاز مايع شده از قسمت پائين مخزن ذخيره به مجرای خروجی
7- كريستالهای خشك كن و رطوبت گير 8- فيلتر 9- قطرات آب
مخزن ذخيره يا خشك كن
گاز متراكم شده توسط كمپرسور با عبور از كندانسور مايع شده و در مخزن ذخيره قرار می گيرد. مخزن ذخيره دو وظيفه عمده زير را برعهده دارد:
- به عنوان يك انباره يا آكومولاتور عمل كرده و از كاهش يا افزايش ناگهانی حجم گاز مايع شده در سيكل تبريد جلوگيریی میكند، بنابراين سيكل تبريد به صورت پيوسته و با ملايمت به كار خود ادامه می دهد.
- چنانچه در گاز مايع شده قطرات آب و ناخالصی وجود داشته باشد، اين قطرات در شير انبساطی به سرعت يخ زده و باعث مسدود شدن شير انبساطی و عدم عملكرد صحيح سيستم كولر می شوند، از اينرو در درون مخزن ذخيره، كريستالهايی قرار می دهند كه خاصيت جذب رطوبت را برعهده دارند، بنابراين گاز مايع شده خروجی از كندانسور با ورود به مخزن ذخيره از كريستال های خشك كن عبور می كند، قطرات آب و رطوبت بوسيله اين كريستال ها جذب شده و گاز متراكم مايع شده در ته مخزن ذخيره، جمع آوری می شود.
وجود فيلتر در ابتدای لوله انتقال، باعث جلوگيری از ورود ناخالصی ها به شير انبساطی و اخلال در كاركرد صحيح سيستم كولر می شود. چنانچه به هر دليلی دمای گاز سيكل تبريد افزايش يافته و به حدود Cº105 برسد، درپوش اطمينان ذوب شدنی (3)، ذوب شده باعث خارج شدن گاز سيكل تبريه به هوای محيط می شود و باعث جلوگيری از ايجاد خطرات جانی و مالی و آسيب ديدن سيستم كولر می شود.
با وجود درپوش شيشه ای (2) می توان از عملكرد صحيح سيستم كولر یا سیستم تهویه مطبوع با توجه به شرايط زير اطمينان حاصل نمود:
- دور موتور تقريباً RPM 1500
- سيستم كولر فعال و فن بخاری يا كولر در بالاترين سرعت قرار گيرد.
- وضعيت گردش هوای داخل محفظه سرنشين انتخاب شود.
- دمای هوای محيط كمتر از Cº35 و رطوبت كمتر از 70% باشد.
با توجه به شرايط فوق می توان با نگاه كردن به درپوش شيشه ای، نتايجی به شرح زير از عملكرد سيستم كولر دريافت نمود:
- چنانچه حباب كمی ديده شود ولی با افزايش دور، حباب ها محو شوند، شرايط سيستم كولرخوب است و گاز كولر كافی است.
- اگر حباب حتی با افزايش دور موتور وجود داشته باشد، نشان دهندی كم بودن گاز كولر است.
- چنانچه چيزی شبيه مه ديده شود، نشان دهنده تمام شدن گاز كولر می باشد.
- اگر هيچ حبابی ديده نشود و شيشه مات باشد، نشان دهنده زياد بودن گاز كولر است.
شیر انبساط ترموستاتی (TXV)؛ کاهش فشار مبرد
شیر انبساط بعد از مخزن ذخیره و در ورودی اواپراتور نصب میشود. وظیفه اصلی آن کاهش فشار مبرد مایع برای شروع فرآیند تبخیر و جذب گرما است.این عمل بخشی از فرایند انبساطی در مدار گاز کولر محسوب میشود.
مکانیزم کنترل دبی مبرد در شیر انبساط
-
کاهش فشار: مبرد مایع با عبور از یک اوریفیس (تنگنا)، دچار افت فشار ناگهانی شده و آماده تبخیر میگردد. در برخی خودروها به جای شیرهای ترموستاتی پیچیده، از یک لوله ثابت برای این کار استفاده میشود؛ برای درک تفاوت این دو مکانیزم، میتوانید مقاله اوریفیس و کاربرد آن در سیستم کولر را مطالعه کنید تا با نقش این قطعه در کنترل دبی مبرد آشنا شوید
-
کنترل دبی مبرد: میزان باز شدن اوریفیس توسط تعادل نیروهای وارد بر یک سوپاپ ساچمهای تعیین میشود. نیروهای بالایی (فشار گاز ترموستات و مبرد ورودی) تمایل به باز کردن و نیروهای پایینی (فنر و فشار گاز تبخیری) تمایل به بستن مجرا دارند.
-
واحد ترموستات: این واحد دارای یک دیافراگم و کپسول حرارتی است که دمای خروجی اواپراتور را حس میکند.
-
اگر خروجی اواپراتور گرم باشد، گاز ترموستات منبسط شده، دیافراگم را به پایین رانده و با بازتر کردن مجرا، قدرت خنککنندگی را افزایش میدهد.
-
با کاهش دما، گاز ترموستات منقبض شده و مجرا تنگتر میشود تا حجم مبرد کاهش یابد.
-
ساختار داخلی و تفاوت شیرهای متعادل داخلی، متعادل خارجی و H-Block را در مقاله ساختار و انواع شیر انبساط کولر خودرو ببینید.
نکته فنی: برای جلوگیری از یخزدگی شیر انبساط، لوله خروجی اواپراتور (که دمای بیشتری دارد) در مجاورت آن قرار میگیرد. این سیستم با تنظیم دبی مبرد بر اساس دمای محیط، بهینهترین حالت خنککاری را با کمترین مصرف انرژی ایجاد میکند.
اواپراتور (Evaporator) و سنسور دمای آن
اواپراتور یک مبدل حرارتی از جنس آلومینیوم یا مس است که وظیفه خنکسازی هوای کابین را بر عهده دارد.
-
فرآیند خنکسازی: مبرد پس از خروج از شیر انبساط وارد اواپراتور شده و با تبخیر شدن، گرمای لولهها و هوای عبوری را جذب میکند. فن اتاق، هوا را از میان پرههای اواپراتور عبور داده و هوای خنک را به کابین میفرستد.
-
سنسور دمای اواپراتور (NTC): برای جلوگیری از یخزدگی سطح اواپراتور و کاهش راندمان، این سنسور دما را پایش میکند. در صورت نزدیک شدن دما به صفر درجه، واحد کنترل جریان کلاچ کمپرسور را قطع میکند.
کلید فشار گاز کولر (Trinary Switch)
این سنسور فشار مدار را به صورت لحظهای یا مرحلهای به واحد کنترل گزارش میدهد تا ایمنی سیستم حفظ شود. وظایف آن در فشارهای مختلف (براساس مبرد R134a) عبارتند از:
-
فشار پایین (کمتر از ۲.۵ بار): قطع کلاچ کمپرسور جهت جلوگیری از آسیب.
-
فشار نرمال (۲.۵ تا ۱۹ بار): اجازه فعالیت به کمپرسور و فعالسازی دور کند فنها.
-
فشار بالا (۱۹ تا ۲۷ بار): فعالسازی دور تند فنهای خنککننده برای کاهش فشار.
-
فشار بحرانی (بیش از ۲۷ بار): قطع اضطراری کلاچ کمپرسور.
مدیریت هوشمند قطعات مکانیکی در سیستمهای اتوماتیک بر عهده سنسورهاست؛ برای شناخت دقیق این قطعات، مقاله انواع سنسور کولر خودرو و وظایف آنها را مطالعه کنید. روشن و خاموش شدن کمپرسور و فنها بر اساس سیگنال سنسورها و کلیدهای فشار انجام میشود، پس عیبیابی این بخش از کولر کار برق خودرو است. برای یادگیری عملی این مدارها، دورههای آموزش برق خودرو را ببینید.
گاز مبرد (Refrigerant)؛ نوع، روغن و نکات ایمنی
مبرد مادهای است که با تغییر فاز (گاز به مایع و بالعکس) گرما را جابهجا میکند.
-
نوع گاز: امروزه از گاز R-134a (تترافلوئور اتان) استفاده میشود که جایگزین گاز قدیمی R-12 (مضر برای لایه ازن) شده است.
-
روغنکاری: هنگام شارژ گاز، باید مقدار مشخصی روغن (۲۰ تا ۱۵۰ سیسی) برای روانکاری قطعات متحرک کمپرسور به مدار اضافه شود.
-
نکات ایمنی: تماس مبرد با چشم باعث نابینایی و تماس با پوست موجب سرمازدگی شدید میشود. همچنین در مجاورت شعله، گاز سمی “فوسژن” تولید میکند.
R-134a تنها مبرد موجود نیست؛ تفاوت R-12، R-134a و R-1234yf در فرمول، روغن کمپرسور، پورت شارژ و اثر زیستمحیطی را در مقاله انواع گاز کولر خودرو میبینید. کم شدن مبرد مدار معمولاً نشانهی نشتی است؛ روشهای پیدا کردن آن (خلأ، نیتروژن، نشتییاب الکترونیکی و لامپ UV) در نشتیابی کولر خودرو توضیح داده شده است.
سیکل تبرید کولر خودرو؛ ۴ مرحله از تراکم تا تبخیر
سیکل تبرید شامل چهار مرحله اصلی است:
-
تراکم (۱ به ۲): گاز توسط کمپرسور فشرده شده و فشار و دمای آن افزایش مییابد.
-
تقطیر (۲ به ۳): گاز داغ در کندانسور گرما را به محیط داده و به مایع تبدیل میشود.
-
انبساط (۳ به ۴): شیر انبساط فشار را از روی مایع برداشته و فرآیند تبخیر آغاز میشود.
-
تبخیر (۴ به ۱): مبرد در اواپراتور گرما را جذب کرده، هوا را خنک میکند و مجدداً به صورت گاز به کمپرسور بازمیگردد.
سیستم تهویه در خودروهای مختلف چیدمان متفاوتی دارد؛ به عنوان مثال میتوانید جزئیات پیکر بندی کولر 206 را در این مقاله مشاهده کنید.در پایان اگر کولر خودروی شما سرمای کافی ندارد، با استفاده از جدول عیب یابی کولر خودرو با گیج میتوانید منشأ مشکل را به سرعت پیدا کنید. برای یادگیری عملی نقشهخوانی و عیبیابی مدارهای برق خودروهای پژو، سمند و پراید، دوره آموزش برق خودرو داخلی را ببینید.
آموزش جامع برق خودروهای داخلی و خارجی
در مجموعه آموزشی ایمگ، با آموزش کاملاً عملی و دریافت مدرک معتبر دانشگاه صنعتی شریف، بر سیستمهای الکترونیک خودروهای داخلی و خارجی، نقشهخوانی تخصصی، عیبیابی با دستگاه دیاگ و تعمیرات حرفهای ایسیو (ECU) مسلط شوید و مسیر شغلی خود را به عنوان یک متخصص حرفهای تضمین کنید.
مشاهده سرفصلها و ثبتنام در دوره ←سوالات متداول سیستم تهویه مطبوع خودرو
سیستم تهویه مطبوع خودرو چه وظایفی دارد؟
سیستم تهویه مطبوع چهار وظیفه اصلی دارد: کنترل دمای هوای محفظه سرنشین، کنترل میزان رطوبت آن، به گردش درآوردن مناسب هوا، و فیلتر کردن و باکتریزدایی هوای کابین.
سیستم تهویه مطبوع خودرو از چه اجزایی تشکیل شده است؟
این سیستم از دو واحد اصلی ساخته شده است که یک واحد کنترل آنها را مدیریت میکند. واحد گرمایش شامل رادیاتور بخاری، فن و شیر یا دریچههای کنترل دماست. واحد سرمایش شامل کمپرسور و کلاچ مغناطیسی، کندانسور، مخزن ذخیره (خشککن)، شیر انبساط، اواپراتور، کلیدهای فشار و سنسور دمای اواپراتور است. فیلترها و دریچههای توزیع هوا هم بخش سوم سیستم را تشکیل میدهند.
سیکل تبرید کولر خودرو چند مرحله دارد و چگونه کار میکند؟
سیکل تبرید چهار مرحله دارد. در مرحله تراکم، کمپرسور گاز مبرد را فشرده میکند و فشار و دمای آن بالا میرود. در مرحله تقطیر، گاز داغ در کندانسور گرمایش را به محیط میدهد و به مایع تبدیل میشود. در مرحله انبساط، شیر انبساط فشار مایع را کم میکند و تبخیر آغاز میشود. در مرحله تبخیر، مبرد در اواپراتور گرمای هوای کابین را جذب میکند، هوا خنک میشود و مبرد بهصورت گاز به کمپرسور برمیگردد.
مخزن ذخیره (خشککن) در سیستم کولر چه کاری انجام میدهد؟
مخزن ذخیره مبرد مایعشده را نگه میدارد و مانند یک انباره از تغییر ناگهانی حجم مایع در مدار جلوگیری میکند. کریستالهای داخل آن رطوبت و قطرات آب را جذب میکنند، چون این قطرات در شیر انبساط یخ میزنند و مسیر را میبندند. فیلتر ابتدای لوله خروجی هم جلوی ورود ناخالصی به شیر انبساط را میگیرد.
چرا شیر انبساط قبل از اواپراتور نصب میشود؟
چون وظیفه آن کاهش فشار مبرد مایع است. وقتی فشار مایع ناگهان کم شود، مبرد آماده تبخیر میشود و در اواپراتور میتواند گرمای هوای کابین را جذب کند. در شیر انبساط ترموستاتی (TXV) میزان باز بودن مجرا بر اساس دمای خروجی اواپراتور تنظیم میشود. در برخی خودروها هم بهجای آن از یک لوله ثابت (اوریفیس) استفاده میشود.
کلید فشار گاز کولر (Trinary Switch) چه نقشی دارد؟
این کلید فشار مدار را به واحد کنترل گزارش میدهد تا ایمنی سیستم حفظ شود. اگر فشار خیلی کم یا بحرانی باشد، کلاچ کمپرسور را قطع میکند. در فشارهای متوسط و بالا هم دور فنهای خنککننده را تنظیم میکند تا فشار بیش از حد بالا نرود.
گاز کولر خودرو چیست و چه مبردی در آن استفاده میشود؟
مبرد مادهای است که با تغییر فاز بین گاز و مایع، گرما را در مدار جابهجا میکند. امروزه در خودروها از گاز R-134a استفاده میشود که جایگزین گاز قدیمی R-12 شده است، چون R-12 برای لایه ازن مضر بود. موقع شارژ باید مقدار مشخصی روغن برای روانکاری کمپرسور هم به مدار اضافه شود. تماس مبرد با چشم و پوست خطرناک است و در مجاورت شعله، گاز سمی فوسژن تولید میکند.























