ترمز دستی چگونه کار می‌کند؟ بررسی وظیفه، انواع و اجزای ترمز پارک

ترمز دستی که با نام‌های ترمز پارک، ترمز اضطراری و هندبریک نیز شناخته می‌شود، به‌عنوان ترمز ثانویه خودرو طبقه‌بندی می‌شود؛ در مقابل، ترمز پایی به‌عنوان ترمز اولیه یا ترمز سرویس شناخته می‌شود. ترمز دستی در اغلب خودروهای سواری تنها بر چرخ‌های عقب عمل می‌کند و وظیفه اصلی آن ثابت نگه‌داشتن خودرو در حالت توقف و پارک است، نه کاهش سرعت در حال حرکت.

عملکرد این سیستم مستقل از مدار هیدرولیکی ترمز اصلی است و انتقال نیرو در آن به‌جای روغن ترمز، توسط کابل‌های فلزی انجام می‌شود. در این مقاله با وظیفه دقیق ترمز دستی، نام‌های مختلف آن، انواع (اهرمی، پدالی و برقی)، اجزای تشکیل‌دهنده و نحوه عملکرد سیستم ترمز خودرو آشنا می‌شویم.

1- اهرم ترمز دستی
شکل 1- ترمز دستی (ترمز پارک)

ترمز دستی که تضمین‌کننده ایمنی خودرو، راننده و سرنشینانش است به شکل اهرم، پدال یا دکمه (برقی) در داخل اتاق خودرو و در محلی نزدیک و در دسترس راننده جانمایی می‌شود. (شکل 2)

1- ترمز پارک پدالی 2- ترمزدستی اهرمی 3- ترمز پارک برقی
شکل 2 – نمونه‌هایی از ترمز پارک

به‌غیراز تفاوت در شکل ظاهری انواع سیستم‌های ترمز دستی، نحوه عملکرد مدل‌های ترمزهای دستی نیز متفاوت است.

ترمز دستی چیست و چه وظیفه‌ای در خودرو دارد؟

ترمزدستی که به ترمز پارک نیز معروف است برای ثابت نگه‌داشتن خودروی متوقف شده به کار می‌رود. در این حالت موتور خودرو ممکن است خاموش یا روشن باشد. ترمز دستی باید بتواند خودرو را در موقعیتی قرار دهد تا از سکون لازم برخوردار باشد. (شکل 3)

شکل 3 -توقف خودرو در زمان عمل‌کردن ترمز دستی

ترمز دستی باید خودرو را در هر دو جهت سربالایی و سرپایینی روی شیب 30 درصد به مدت حداقل 5 دقیقه ساکن نگه دارد. (شکل 4)

شکل 4- توقف خودرو در شیب 30 درصد

در شرایط اضطراری در سرعت‌های پایین، در مواقعی که ترمز پدالی (ترمز اصلی) خودرو عمل نکند می‌توان برای متوقف کردن خودرو، از ترمز دستی استفاده کرد، اگرچه سرعت عمل و ایستایی کافی را ندارد.

ترمز دستی به‌عنوان ترمز اولیه است یا ثانویه؟

ترمز دستی به‌عنوان ترمز ثانویه (Secondary Brake) شناخته می‌شود و ترمز پایی به‌عنوان ترمز اولیه یا ترمز سرویس (Service Brake). دلیل این نام‌گذاری، تفاوت در کارکرد اصلی این دو سیستم است: ترمز سرویس وظیفه کاهش سرعت و توقف خودرو در حال حرکت را بر عهده دارد و در هر بار رانندگی به‌طور مداوم استفاده می‌شود، در حالی که ترمز ثانویه برای نگه‌داشتن خودروی از قبل متوقف‌شده طراحی شده است.

نکته مهم اینکه «ثانویه» بودن به معنای کم‌اهمیت بودن نیست؛ چون مدار ترمز دستی کاملاً مستقل از مدار هیدرولیک ترمز اصلی است، در صورت از کار افتادن کامل ترمز پایی، ترمز دستی تنها سیستم پشتیبان باقی‌مانده برای متوقف‌کردن خودرو در سرعت‌های پایین به شمار می‌رود.

نام دیگر ترمز دستی چیست؟

ترمز دستی در منابع فنی و زبان روزمره با چند نام مختلف شناخته می‌شود که همگی به یک سیستم اشاره دارند: ترمز پارک یا ترمز پارکینگ (رایج‌ترین معادل فنی، معادل Parking Brake)، ترمز ثانویه (در طبقه‌بندی فنی سیستم‌های ترمز)، ترمز اضطراری (معادل Emergency Brake، به دلیل کاربرد پشتیبان آن) و هندبریک (تلفظ فارسی‌شده Handbrake).

نام دیگر اهرم ترمز دستی نیز دسته ترمز دستی یا اهرم ترمز پارک است؛ در خودروهایی که این سیستم به‌صورت پدالی طراحی شده، به آن پدال ترمز پارک و در نمونه‌های مدرن الکترونیکی، دکمه ترمز پارک برقی (EPB) گفته می‌شود.

نشانگر ترمز دستی؛ دلیل روشن ماندن چراغ ترمز دستی چیست؟

زمانی که راننده ترمزدستی خودرو را فعال می‌کند، نشانگری روی صفحه کیلومتر روشن می‌شود تا راننده را از فعال‌شدن ترمز دستی آگاه کند. (شکل 5)

1- هشداردهنده ترمز دستی
شکل 5 -هشداردهنده ترمزدستی (ترمز پارک) در صفحه نشان‌دهنده‌ها

نشانگر ترمز دستی، دستور روشن شدن را از کلید برقی تعبیه شده در قسمت زیرین یا جانبی اهرم ترمز دستی دریافت می‌کند. (شکل 6)

1- کلید برقی (میکروسوئیچ)
شکل 6 – کلید برقی ترمزدستی

انواع ترمز دستی بر اساس نوع عملکرد (مکانیکی، پدالی و برقی)

ترمزهای دستی بر اساس نحوه عملکردشان به چهار دسته کلی تقسیم می‌شوند که در نمودار شکل 7 قابل‌مشاهده هستند.

شکل 7- انواع ترمزدستی بر اساس مکانیزم عملگر ترمزدستی

ترمزهای پارک از نظر مکانیزم عملکرد، ممکن است روی چرخ‌های دارای ترمز کفشکی یا ترمز دیسکی نصب گردند. نمونه‌هایی از ترمزدستی نیز با اعمال نیروی ترمزی روی میل‌گاردان، باعث سکون خودرو می‌شوند و نوع‌های نوین ترمز پارک، دارای موتور الکتریکی جهت اعمال نیروی ترمزی هستند.

انواع ترمز دستی بر اساس مکانیزم عملکرد (سیمی و برقی)

ترمزهای دستی بر اساس نحوه راه‌اندازی به چند دسته کلی تقسیم می‌شوند که در نمودار شکل 8 قابل‌مشاهده هستند.

شکل 8 – انواع ترمزدستی بر اساس سیستم راه‌انداز ترمزدستی

لازم به ذکر است که برخی از سیستم‌های ترمز پارک، فقط راه‌انداز برقی (دکمه برقی) دارند و عملکرد دیگر قسمت‌های ترمز، مشابه ترمز دستی مکانیکی است، اما سیستم‌های ترمز پارک تمام الکترونیکی نیز وجود دارد که در آنها راه‌انداز و عملگرهای ترمز روی چرخ‌ها نیز از سیستم برقی بهره برده‌اند.
در این مقاله به تشریح ترمز دستی مکانیکی خواهیم پرداخت.

اجزای تشکیل‌دهنده ترمز دستی

1. اهرم ترمزدستی شامل دسته ترمز دستی، دکمه آزادسازی ترمزدستی و کلاچ یک‌ طرفه
2. سیم‌های رابط (کابل‌های اولیه و ثانویه)
3. مکانیزم ترمز روی چرخ (اهرم رگلاژ اتوماتیک (رگلاژ ترمز دستی روی چرخ)، کفشک و لنت)
   (شکل 9)

1-لنت و کفشک 2- کابل اولیه 3- اهرم ترمزدستی 4- کابل‌های ثانویه 5- مکانیزم ترمزدستی نصب شده روی چرخ‌ها
شکل 9 – اجزاء ترمز دستی مکانیکی از نوع کفشکی

برای درک بهتر نحوه تعامل اهرم‌ها با سایر قطعات، پیشنهاد می‌شود مقاله آشنایی با ساختار ترمز خودرو را مطالعه کنید

ترمز دستی بر کدام چرخ‌ها عمل می‌کند؟ (نحوه عملکرد در خودروهای سواری)

ترمز دستی در اغلب خودروهای سواری تنها بر چرخ‌های عقب عمل می‌کند و آن‌ها را قفل می‌کند؛ در همین حال چرخ‌های جلو آزاد باقی می‌مانند و قدرت حرکت دارند. این در حالی است که ترمز پایی (ترمز سرویس) بر هر چهار چرخ اثر می‌گذارد. دلیل این طراحی آن است که هنگام پارک، نیروی نگه‌دارندگی چرخ‌های عقب برای ثابت نگه‌داشتن خودرو کافی است و مکانیزم کابلی ساده‌تری نیاز دارد. مدار راه‌انداز در ترمز دستی مکانیکی، مجزا از مدار عملکرد ترمز پایی خودرو است. (شکل ۱۰)

1- اهرم ترمزدستی 2- کابل ترمز (قسمت جلو) 3- مکانیزم تبدیل تک کابل جلو به دو کابل روی چرخ‌ها 4- کابل‌های ترمز (قسمت عقب)
شکل 10 – مسیر انتقال نیروی ترمزدستی از اهرم ترمز تا چرخ‌ها

انتقال نیرو در سیستم ترمز دستی توسط سیم‌های فلزی انجام می‌شود؛ اما در سیستم ترمز پایی از روغن ترمز برای انتقال نیرو استفاده می‌شود.
برای نمونه، در خودروهایی که ترمز عقب کاسه‌ای دارند، لنت‌ها و کفشک‌ها داخل کاسه چرخ قرار می‌گیرند و با حرکت‌دادن اهرم ترمزدستی مکانیکی از داخل اتاق خودرو، سیم‌ها کشیده شده و لنت‌ها و کفشک‌ها به کاسه چرخ فشار وارد می‌کنند، در این شرایط اصطکاک ایجاد شده بین لنت و کاسه چرخ‌ها مانع از حرکت خودرو می‌شود. (شکل 11)

1- مجموعه لنت و کفشک 2- کاسه چرخ
شکل 11 – ترمز کاسه‌ای (کفشکی)

البته به‌منظور آنکه نیروی نگه دارندگی در ترمزدستی به مقدار لازم ایجاد شود، ضروری است که اهرم آن به‌اندازه کافی به سمت بالا کشیده شود.

بررسی مکانیزم فعال‌ساز و ضامن ترمز دستی در سیستم‌های مکانیکی

برای حرکت‌دادن اهرم به سمت پایین یا بالا و فعال‌کردن یا رهاکردن ترمزدستی اهرمی، لازم است ابتدا دکمه یا ضامن آزادسازی، فشرده شود و سپس اهرم به سمت پایین یا بالا هدایت شود. (شکل 12)

1- دکمه آزادسازی ترمزدستی
شکل 12 – روش استفاده صحیح از ترمزدستی

درصورتی‌که در هر نقطه از کورس حرکت اهرم ترمزدستی، ضامن رها شود، اهرم ترمز دستی با استفاده از مکانیزم جغجغه (کلاچ یک‌طرفه)، در همان نقطه ثابت می‌ماند. (شکل 13)

1- کلاچ یک‌طرفه (جغجغه)
شکل 13 – کلاچ یک‌طرفه ترمزدستی

توجه به ضامن آزادسازی و حرکت ترمزدستی پس از فشردن ضامن در طول عمر این سیستم تأثیر زیادی دارد.
به طور معمول، در زمان بالاکشیدن ترمزدستی (بدون فشردن دکمه رهاساز)، می‌بایست با شنیده‌شدن صدای 6 تا 8 تقه، چرخ‌های عقب کاملاً قفل شوند. (شکل 14)

شکل 14 – ترمزدستی

انواع ترمز دستی مکانیکی بر اساس چیدمان کابل و سیم رابط

عمدتاً ترمز دستی مکانیکی از نظر کابل واسط بین اهرم ترمزدستی تا مکانیزم ترمز روی چرخ‌ها به دو دستة تک سیم و دو سیم تقسیم می‌شوند.
در نوع دو سیمی، اهرم ترمز‌دستی به دو کابل مجزا متصل است. این سیم‌ها نیز به سمت لنت‌ها رفته و به‌صورت مستقیم ارتباط اهرم و لنت‌ها را برقرار می‌کنند. با کشیدن اهرم، هر دو سیم هم‌زمان و به یک اندازه کشیده می‌شوند و لنت‌ها چرخ‌های را با هم متوقف می‌کنند.
(شکل 15)

1-دکمه آزادسازی ترمز‌دستی 2- اهرم ترمز‌دستی 3- مجرای کابل جلو 4- کابل جلو 5- کابل‌های انتقال نیرو به چرخ‌های عقب
6- مهره تنظیم‌کننده 7- متعادل‌کننده 8- نگهدارنده 9- کلید برقی
شکل 15- اجزاء ترمز‌دستی دو کابلی

اما در نمونه تک سیم، یک کابل اولیه به اهرم ترمز دستی متصل است و این کابل نیز به قطعه‌ای T شکل مرتبط است. قطعه T شکل که عملکردی لولایی دارد با دو سیم به چرخ‌های دو سمت و کفشک روی آن‌ها متصل می‌شود. به‌این‌ترتیب با کشیدن اهرم، قطعه T شکل به‌وسیله سیمی که بین آن و اهرم است تحریک شده و به طور هم‌زمان سیم‌های دو سمت را کشیده و هر دوچرخ را به‌صورت هم‌زمان متوقف می‌کند.

اگر ترمز دستی شما بیش از حد بالا می‌آید، باید مطابق آموزش رگلاژ ترمز دستی، فاصله لنت‌ها را تنظیم کنید

ترمز پارک پدالی چیست؟ عملکرد و تفاوت آن با ترمز دستی اهرمی

در ترمزهای مکانیکی پارک پدالی، اهرم پدال، جای اهرم ترمز دستی را می‌گیرد و همه فرایند فعال‌شدن ترمزدستی به شکل مدل‌های اهرمی پیش می‌رود.
در یک سیستم ترمزدستی که با پدال کار می‌کند، پدال و مکانیزم آزادسازی آن بر روی یک براکت در انتهای سمت چپ پنل ابزار نصب می‌گردد.
وقتی پدال توسط پای راننده به سمت پایین فشار داده می‌شود، مکانیزم ضامن‌دار درگیر می‌شود تا کشش را روی کابل نگه دارد ترمزهای دستی پدالی مکانیکی نیز مانند نوع اهرمی آن‌ها در دودسته تک سیم و دو سیم طراحی می‌شوند.
در شکل 16 شماتیکی از ترمز پارک معمولی پایی با اهرم آزادکننده مکانیکی را مشاهده می‌کنید.

1-کنسول ترمز‌دستی 2- کلید برقی 3- اهرم مکانیکی آزادکننده ترمز پارک پدالی
4- ترمز پارک پدالی 5- کابل اولیه ترمز
شکل 16 – ترمز پارک معمولی پایی با اهرم آزادکننده مکانیکی

همانطور که از شرح عملکرد ترمز‌دستی مکانیکی مشخص است، در این سیستم، روغن ترمز نقشی ندارد و نیروی ترمزی با استفاده از کابل به لنت‌ها و کفشک‌ها وارد می‌شود.دقت کنید که مکانیزم این پدال با پدال ترمز اصلی که برای توقف در حال حرکت است، کاملاً متفاوت است

ترمز دستی در کالیپر دیسکی چگونه عمل می‌کند؟ (انواع مکانیزم درگیرکننده)

در خودروهایی که چهارچرخ، ترمز دیسکی دارند، ترمزدستی روی دیسک‌ها نصب می‌شود.
در شکل 17، اجزاء یک نمونه از ترمزدستی دیسکی نمایش‌داده‌شده است.

1-کالیپر ترمز دیسکی 2- آب‌بند کننده پیستون 3- پیستون 4- لنت بیرونی 5- دیسک
6- لنت داخلی 7- مهره با رزوه داخلی 8- اهرم ترمزدستی 9- پیچ
شکل 17- اجزاء ترمز پارک نصب شده روی چرخِ مجهز به ترمز دیسکی

عملکرد ترمز دستیِ دیسکی به این صورت است که با حرکت اهرم ترمزدستی، قطعه‌ای که رزوه بیرونی دارد (پیچ) با اعمال نیرو از طرف اهرم ترمزدستی، به سمت قسمت داخلی کالیپر، حرکت خطی می‌کند و باتوجه‌به اینکه پیچ، درون مهره قرار دارد، اجباراً مهره به گردش در می‌آید و به پیستون فشار وارد می‌کند و پیستون را به سمت لنت‌ها حرکت می‌دهد تا ترمز پارک فعال شود.

جمع‌بندی عملکرد و اهمیت ترمز دستی در خودرو

ترمز دستی یا ترمز پارک یکی از مهم‌ترین اجزای ایمنی خودرو است که وظیفه اصلی آن ثابت نگه داشتن خودرو در حالت توقف و پارک می‌باشد. برخلاف ترمز پایی که برای کاهش سرعت و توقف در حال حرکت استفاده می‌شود، ترمز دستی به‌عنوان ترمز ثانویه طراحی شده و عملکرد آن مستقل از مدار هیدرولیکی ترمز اصلی است. این ویژگی باعث می‌شود حتی در صورت بروز نقص در سیستم ترمز پایی، امکان استفاده محدود از ترمز دستی در شرایط اضطراری وجود داشته باشد.

شناخت انواع ترمز دستی شامل مدل‌های اهرمی، پدالی و برقی و آشنایی با مکانیزم عملکرد هرکدام، نقش مهمی در نگهداری صحیح و تشخیص به‌موقع ایرادات این سیستم دارد. همچنین آگاهی از اجزای ترمز دستی، نحوه انتقال نیرو توسط کابل‌ها و مکانیزم درگیرکننده لنت‌ها یا کفشک‌ها، به راننده و تعمیرکار کمک می‌کند تا در صورت بروز مشکل، از آسیب‌های جدی‌تر به سیستم ترمز جلوگیری شود.

در نهایت، تنظیم صحیح، استفاده اصولی و بررسی دوره‌ای ترمز دستی نه‌تنها موجب افزایش عمر قطعات می‌شود، بلکه ایمنی خودرو را در شرایط پارک، شیب‌ها و موقعیت‌های خاص تضمین می‌کند. ترمز دستی سالم، یکی از پایه‌های مهم ایمنی خودرو محسوب می‌شود که نباید نادیده گرفته شود.

عملکرد صحیح ترمز دستی تنها بخشی از ایمنی توقف و پایداری خودروست؛ رفتار خودرو هنگام ترمزگیری و توقف در شیب، ارتباط مستقیمی با سلامت سیستم تعلیق و اجزای جلوبندی نیز دارد. برای یادگیری عملی عیب‌یابی، باز و بست و تعمیر اجزای جلوبندی در کنار سیستم ترمز، می‌توانید در دوره آموزش جلوبندی‌سازی شرکت کنید.

هشدار ایمنی:
ترمز دستی یکی از اجزای مهم ایمنی خودرو است و هرگونه نقص در عملکرد آن می‌تواند منجر به حرکت ناخواسته خودرو و بروز حادثه شود. در صورت مشاهده علائمی مانند بالا آمدن بیش از حد اهرم، عدم نگه‌داشتن خودرو در شیب یا روشن ماندن چراغ هشدار، از ادامه استفاده خودداری کرده و تنظیم یا تعمیر ترمز دستی را به افراد متخصص بسپارید. استفاده نادرست یا رگلاژ غیر اصولی ترمز دستی می‌تواند ایمنی خودرو را به‌طور جدی به خطر بیندازد.

سوالات متداول درباره ترمز دستی (ترمز پارک)

ترمز دستی به‌عنوان ترمز اولیه است یا ثانویه؟

ترمز دستی به‌عنوان ترمز ثانویه شناخته می‌شود و ترمز پایی به‌عنوان ترمز اولیه یا ترمز سرویس. دلیل این طبقه‌بندی آن است که ترمز پایی وظیفه توقف خودرو در حال حرکت را دارد، در حالی که ترمز دستی برای نگه‌داشتن خودروی متوقف‌شده طراحی شده است.

نام دیگر ترمز دستی چیست؟

ترمز دستی با نام‌های ترمز پارک، ترمز پارکینگ، ترمز ثانویه، ترمز اضطراری و هندبریک نیز شناخته می‌شود. اهرم آن نیز با نام دسته ترمز دستی یا اهرم ترمز پارک شناخته می‌شود.

ترمز دستی بر کدام چرخ‌ها عمل می‌کند؟

در اغلب خودروهای سواری، ترمز دستی تنها بر چرخ‌های عقب عمل کرده و آن‌ها را قفل می‌کند، در حالی که ترمز پایی بر هر چهار چرخ اثر می‌گذارد.

ترمز دستی چیست و چه وظیفه‌ای دارد؟

ترمز دستی یا ترمز پارک سیستمی است که برای ثابت نگه داشتن خودرو در حالت توقف استفاده می‌شود. این سیستم به‌عنوان ترمز ثانویه عمل کرده و وظیفه آن جلوگیری از حرکت ناخواسته خودرو، به‌ویژه هنگام پارک در مسیرهای شیب‌دار است.

آیا ترمز دستی می‌تواند خودرو را در شیب نگه دارد؟

بله، ترمز دستی سالم باید بتواند خودرو را در شیب حدود ۳۰ درصد حداقل به مدت چند دقیقه بدون حرکت نگه دارد. در صورت ناتوانی در نگه‌داشتن خودرو، معمولاً نیاز به تنظیم یا تعمیر ترمز دستی وجود دارد.

چرا چراغ ترمز دستی روی صفحه کیلومتر روشن می‌ماند؟

روشن ماندن چراغ ترمز دستی می‌تواند به دلیل فعال بودن ترمز دستی، خرابی کلید برقی (میکروسوئیچ)، ایراد در سیم‌کشی یا در برخی خودروها کاهش سطح روغن ترمز باشد.

تفاوت ترمز دستی مکانیکی و ترمز دستی برقی چیست؟

ترمز دستی مکانیکی با اهرم یا پدال و کابل‌های فلزی عمل می‌کند، در حالی که ترمز دستی برقی (EPB) توسط موتور الکتریکی و واحد کنترل الکترونیکی فعال می‌شود و معمولاً نیازی به کابل مکانیکی ندارد.

چرا ترمز دستی بیش از حد بالا می‌آید؟

بالا آمدن بیش از حد اهرم ترمز دستی معمولاً به دلیل کش آمدن کابل‌ها، سایش لنت‌ها یا کفشک‌ها و به‌هم خوردن تنظیم ترمز دستی رخ می‌دهد و نیاز به رگلاژ دارد.

آیا ترمز دستی روی همه چرخ‌ها عمل می‌کند؟

در اغلب خودروهای سواری، ترمز دستی فقط روی چرخ‌های عقب عمل می‌کند و چرخ‌های جلو تحت تأثیر آن قرار نمی‌گیرند.

آیا می‌توان از ترمز دستی برای توقف اضطراری استفاده کرد؟

در شرایط اضطراری و سرعت‌های پایین می‌توان از ترمز دستی برای کاهش سرعت یا توقف خودرو استفاده کرد، اما به دلیل احتمال قفل شدن چرخ‌های عقب، این کار ایمنی کمتری نسبت به ترمز پایی دارد و باید با احتیاط انجام شود.