رگلاژ ترمز دستی پراید، پژو ۴۰۵ و پارس؛ کفشکی و دیسکی

رگلاژ ترمز دستی بسته به نوع ترمز چرخ عقب فرق می‌کند. در پراید که ترمز عقب آن کاسه‌ای است، تنظیم به‌صورت دستی و با چرخاندن پیچ تنظیم داخل کاسه چرخ انجام می‌شود. در پژو ۴۰۵ که ترمز عقب آن هم کاسه‌ای است، تنظیم لقی لنت توسط اهرم تنظیم به‌صورت خودکار انجام می‌شود و برای فعال شدن آن کافی است چند بار جلو و عقب حرکت کنید و ترمز دستی را بکشید. در پژو پارس، ۲۰۶ و ۲۰۷ که ترمز عقب دیسکی است، فاصله لنت تا دیسک کاملاً اتوماتیک تنظیم می‌شود و تنها چیزی که ممکن است نیاز به رگلاژ داشته باشد، طول کابل است.

در مقاله انواع ترمز دستی به معرفی این مجموعه و عملکرد آن پرداخته شد و سپس در مقاله تنظیم و سرویس سیم و اهرم ترمز دستی نکاتی درباره رگلاژ دسته و کابل بیان شد. در این مقاله محل پیچ رگلاژ ترمز دستی پراید، روش رگلاژ از زیر ماشین، رگلاژ ترمز دستی پژو ۴۰۵ و پارس، رگلاژ دیسکی ۲۰۶ و ۲۰۷ و تست سوئیچ برقی چراغ ترمز دستی توضیح داده می‌شود. قبل از شروع، بهتر است با اجزای ترمز دستی آشنا شوید تا بدانید پیچ رگلاژ دقیقاً کدام بخش را جابه‌جا می‌کند. این مهارت‌ها بخشی از آموزش‌های عملی دوره مکانیک خودرو ایمگ است.

رگلاژ ترمز دستی چیست و چه زمانی لازم است؟

رگلاژ (réglage) یک کلمه فرانسوی است که معادل عبارت تنظیم کردن، سرویس کردن و اندازه‌گیری استفاده می‌شود. در خودرو زمانی که از کلمه رگلاژ صحبت می‌شود معمولاً منظور تنظیم کردن فاصله است. این واژه در زبان محاوره به شکل‌های «ریگلاژ» و «رگلاژ کردن» هم نوشته و شنیده می‌شود و هر سه به یک کار اشاره دارند؛ شکل درست همان رگلاژ است.

رگلاژ ترمز دستی زمانی انجام می‌شود که با فعال کردن ترمز دستی عملکرد مناسبی از آن مشاهده نشود. شرح عملکرد مورد انتظار از ترمز دستی در مقاله انواع ترمز دستی آمده است. بخشی از رگلاژ کردن مربوط به تنظیمات حرکت دسته و کابل ترمز دستی است که در مقاله قبلی به آن اشاره شد، اما بخش عمده آن مربوط به تنظیمات ترمز دستی روی چرخ‌ها است. به همین دلیل اگر با سفت کردن پیچ تنظیم کابل مشکل حل نشد، باید سراغ مکانیزم رگلاژ روی چرخ رفت.

علائم اینکه ترمز دستی نیاز به رگلاژ دارد

ترمز دستی ایرادش را تقریباً همیشه در رفتار دسته و در توان نگه داشتن خودرو نشان می‌دهد. پیش از باز کردن چرخ، دسته را آرام بالا بکشید و دو چیز را بسنجید: اینکه در چه کورسی ترمز کاملاً اعمال می‌شود، و اینکه خودرو روی سربالایی ساکن می‌ماند یا نه. جدول زیر رایج‌ترین علائم و اقدام لازم برای هر یک را جمع کرده است.

نکته‌ای که باید از همان ابتدا روشن شود این است که همه ایرادهای ترمز دستی با رگلاژ حل نمی‌شوند. اگر دسته بدون هیچ مقاومتی تا انتها بالا می‌آید، موضوع پاره شدن سیم ترمز دستی یا جدا شدن اتصال آن است و رگلاژ هیچ کمکی نمی‌کند. در مقابل، اگر ترمز دستی می‌گیرد اما ضعیف است و خودرو روی شیب سر می‌خورد، احتمال زیاد با رگلاژ درست می‌شود.

انواع رگلاژ ترمز دستی: کفشکی و دیسکی، دستی و اتوماتیک

رگلاژ ترمز دستی روی چرخ‌ها به دو صورت کلی اتوماتیک و دستی انجام می‌گیرد. ترمز چرخ‌های عقب خودروهای قدیمی از نوع کفشکی (کاسه‌ای) است و در خودروهای امروزی، مخصوصاً خودروهایی که دارای سیستم‌های ترمز بهتر مانند ABS یا EBS هستند، برای چرخ‌های عقب از نوع دیسکی استفاده می‌شود. در هر دو حالت ترمز دستی روی چرخ‌های عقب نصب می‌شود، اما روش تنظیم آن کاملاً متفاوت است.

پیش از اینکه سراغ هر خودرویی بروید، باید بدانید ترمز عقب آن کاسه‌ای است یا دیسکی و رگلاژ آن دستی است یا اتوماتیک. جدول زیر این تقسیم‌بندی را برای خودروهای رایج ایرانی نشان می‌دهد.

برای بالا بردن راندمان ترمزهای کفشکی، بهتر است لقی حداقلی بین لنت و کاسه چرخ وجود داشته باشد.

1-کاسه چرخ 2- لنت کفشکی
شکل 1- اجزاء ترمز کفشکی

از طرفی به دلیل سایش لنت‌ها، مقدار لقی تنظیم شده ثابت نمی‌ماند، بنابراین در بازه‌های زمانی سرویس، مجموعه ترمز نیاز به تنظیم مجدد دارد. قدیمی‌ترین روش رگلاژ ترمز دستی کفشکی با استفاده از بادامک یا همان پین خارج از مرکز انجام می‌شود.

1- پین خارج از مرکز (بادامک) رگلاژ ترمز دستی کفشکی
شکل 2- نمونه رگلاژ ترمز دستی کفشکی قدیمی

رگلاژ ترمز دستی پراید؛ پیچ رگلاژ کجاست و از زیر ماشین چطور انجام می‌شود

محل پیچ رگلاژ ترمز دستی پراید

در پراید دو نقطه تنظیم وجود دارد و بیشتر سردرگمی از همین‌جا شروع می‌شود. نقطه اول پیچ تنظیم کابل است که معمولاً زیر باک یا کنار اهرم ترمز دستی قرار دارد و طول کابل را کم و زیاد می‌کند. نقطه دوم مکانیزم رگلاژ داخل کاسه چرخ عقب است که لقی بین لنت و کاسه را تنظیم می‌کند. ترتیب کار این است که ابتدا پیچ تنظیم کابل را امتحان کنید و اگر با سفت کردن آن مشکل حل نشد، کاسه چرخ عقب باز شود و مکانیزم رگلاژ داخل آن دستی تنظیم شود.

عمل تنظیم ترمز دستی نوع کفشکی عموماً از روش پیچ و مهره مطابق شکل ۳ انجام می‌شود.

شکل 3- اهرم تنظیم‌کننده ترمز دستی

رگلاژ ترمز دستی پراید از زیر ماشین قدم به قدم

در صورت دستی بودن تنظیم ترمز، ابتدا زیر خودرو جک زده می‌شود و پس از بلند شدن چرخ از زمین، پیچ تنظیم را می‌چرخانند تا کاسه چرخ با لنت‌ها تماس بگیرد. در این لحظه چرخ قفل می‌شود و دیگر آزادانه نمی‌چرخد. سپس کمی پیچ تنظیم را در جهت عکس می‌پیچانند و در لحظه آستانه تماس لنت با کاسه چرخ، یعنی جایی که چرخ دوباره آزادانه می‌چرخد اما لنت هنوز نزدیک کاسه است، عمل تنظیم به پایان می‌رسد. همین کار باید برای چرخ دیگر هم به یک اندازه تکرار شود تا ترمز دستی هر دو چرخ را یکسان بگیرد.

پس از پایان رگلاژ، خودرو را پایین بیاورید و عملکرد ترمز دستی را روی یک سربالایی امتحان کنید. اگر دسته هنوز بیش از حد بالا می‌آید، نوبت تنظیم طول کابل است.

رگلاژ از داخل اتاق چه زمانی لازم است؟

رگلاژ از داخل اتاق مربوط به طول کابل است، نه لقی لنت. وقتی مکانیزم روی چرخ درست تنظیم شده اما کورس دسته همچنان زیاد است، یعنی کابل در طول زمان کشیده شده و باید از نقطه اتصال کابل به اهرم کوتاه شود. برای دسترسی به این نقطه ممکن است لازم باشد بخشی از کنسول وسط یا تزئینات کف برداشته شود. پس اگر دنبال «رگلاژ ترمز دستی از داخل اتاق» هستید، در واقع دنبال تنظیم کابل هستید و نه رگلاژ روی چرخ.

رگلاژ ترمز دستی پژو ۴۰۵، پارس و سمند

رگلاژ ترمز کاسه‌ای ۴۰۵ با اهرم تنظیم اتوماتیک

بسیاری از خودروها از اهرم تنظیم ترمز دستی برای تنظیم خودکار ترمزهای اولیه، یعنی همان ترمز پایی هیدرولیک، استفاده می‌کنند و پژو ۴۰۵ یکی از آن‌ها است. در این خودرو رگلاژ لنت ترمز عقب اتوماتیک است و نیازی به باز کردن کاسه چرخ و چرخاندن پیچ تنظیم نیست.

شکل 4- اهرم تنظیم ترمز دستی

بیشتر خودروهایی که رگلاژ اتوماتیک دارند از یک روش ساده برای فعال کردن این مکانیزم استفاده می‌کنند. در این روش به آرامی با دنده عقب حرکت کرده و اهرم ترمز دستی را بالا می‌کشیم، سپس با دنده مستقیم حرکت کرده و دوباره اهرم ترمز دستی کشیده می‌شود. این عمل آن‌قدر تکرار می‌شود تا ترمز تنظیم شود. اگر پس از چند بار تکرار، ترمز دستی همچنان ضعیف بود، مشکل از لقی لنت نیست و کابل کشیده شده است که در ۴۰۵ از زیر اکسل عقب قابل تنظیم است. در شکل ۵ چند نمونه از اهرم‌های تنظیم ترمز دستی نشان داده شده است.

شکل 5 – چند نمونه از اهرم‌های تنظیم ترمز دستی

رگلاژ ترمز دستی پژو پارس و TU5

در پژو پارس ترمز عقب از نوع دیسکی است و رگلاژ لنت به‌صورت اتوماتیک انجام می‌شود، بنابراین چیزی برای تنظیم دستی روی چرخ وجود ندارد. تنها جایی که ممکن است نیاز به رگلاژ داشته باشد طول کابل است و این تنظیم از طریق پیچ رگلاژ زیر اکسل عقب انجام می‌شود. همین موضوع برای سمند هم صادق است و نوع ترمز عقب هر تیپ، تعیین می‌کند که سراغ کدام روش بروید؛ تیپ‌های کاسه‌ای مثل ۴۰۵ و تیپ‌های دیسکی مثل پارس رفتار می‌کنند.

نکته مهمی که باعث اشتباه زیاد می‌شود این است که در خودروهای دیسکی، ضعیف بودن ترمز دستی را اغلب به اشتباه به لقی لنت نسبت می‌دهند و دنبال پیچ رگلاژ داخل چرخ می‌گردند. در این خودروها چنین پیچی برای ترمز دستی وجود ندارد و هر ضعفی که با چند بار کشیدن دسته برطرف نشود، از کابل یا از مکانیزم کالیپر است.

رگلاژ ترمز دستی دیسکی در ۲۰۶، ۲۰۷ و خودروهای جدید

خودروهایی که از ترمز دستی از نوع دیسکی استفاده می‌کنند نسبت به نوع کفشکی جدیدتر هستند و طراحی این نوع ترمزها طوری است که تنظیمات آن به‌صورت اتوماتیک انجام شود. در ۲۰۶، ۲۰۷ و خودروهای جدیدتری که ترمز عقب دیسکی دارند، فاصله لنت تا دیسک خودکار تنظیم می‌شود و رگلاژ دستی روی چرخ معنایی ندارد. مکانیزم ترمز دستی دیسکی در خودروها عموماً از دو روش تبعیت می‌کند که شکل ۶ و ۷ آن‌ها را نشان می‌دهند.

مکانیزم پیچ و مهره

در این مکانیزم، اهرم متصل به کابل ترمز دستی یک پیچ را می‌چرخاند و مهره داخلی، پیستون کالیپر را به سمت لنت می‌راند. با سایش لنت، موقعیت مهره روی پیچ جابه‌جا می‌شود و همین جابه‌جایی، تنظیم خودکار فاصله را انجام می‌دهد.

1- اورینگ 2- کالیپر 3- پیچ 4- اهرم اتصال به کابل ترمز دستی 5- مهره داخلی 6- لنت 7- دیسک 8- لنت 9- پیستون
شکل 6- مکانیزم ترمز دستی دیسکی از نوع پیچ و مهره

به‌عنوان مثال در خودرو ۲۰۷ ترمز دیسکی نمونه‌ای از نوع پیچ و مهره است. اجزا و عملکرد این سیستم را در فیلم زیر مشاهده کنید.

مکانیزم ساچمه و سطح شیب‌دار

در این روش، اهرم ترمز دستی چرخ یک ساچمه را روی یک سطح شیب‌دار تنظیم‌کننده می‌لغزاند و حرکت ساچمه روی شیب، پیستون را به سمت لنت جلو می‌برد. هر دو نوع اشاره شده از نوع تنظیم اتوماتیک هستند و تفاوتشان فقط در روش تبدیل حرکت کابل به نیروی فشاری پیستون است.

1- کالیپر ترمز 2- پیچ 3- اهرم ترمز دستی چرخ 4- ساچمه 5- سطح شیب‌دار تنظیم‌کننده 6- پیستون
شکل 7- مکانیزم ترمز دستی دیسکی از نوع ساچمه و سطح شیب‌دار

اگر کابل کشیده شده باشد چه کنیم؟

وقتی در یک خودروی دیسکی ترمز دستی ضعیف شده و چند بار کشیدن دسته هم کمکی نکرده، تنها گزینه باقی‌مانده تنظیم طول کابل است. در ۲۰۶ و ۲۰۷ این کار با باز کردن کنسول وسط و سفت کردن مهره سر کابل انجام می‌شود و در پارس از پیچ رگلاژ زیر اکسل عقب. در هر دو حالت، تنظیم باید تا جایی ادامه یابد که دسته در کورس مجاز خود ترمز را کامل اعمال کند و در حالت خوابیده هیچ کششی روی کابل باقی نماند؛ کشش باقی‌مانده باعث تماس دائم لنت با دیسک و سایش زودرس می‌شود.

تفاوت رگلاژ ترمز دستی با رگلاژ لنت و چرخ عقب

بسیاری از کاربران همین کار را با عبارت‌های «رگلاژ لنت عقب» یا «رگلاژ چرخ عقب» جست‌وجو می‌کنند و این اشتباه نیست. دلیلش این است که در ترمز کاسه‌ای، یک مکانیزم تنظیم واحد هم لقی ترمز پایی هیدرولیک و هم کورس ترمز دستی را تعیین می‌کند. پس وقتی پیچ تنظیم داخل کاسه چرخ پراید را می‌چرخانید، عملاً هم لنت عقب را رگلاژ کرده‌اید و هم ترمز دستی را.

تفاوت در خودروهای دیسکی ظاهر می‌شود. در آن‌ها ترمز پایی با پیستون هیدرولیک کالیپر کار می‌کند و ترمز دستی مسیر مکانیکی جداگانه‌ای دارد، و هر دو هم اتوماتیک تنظیم می‌شوند. به همین دلیل در یک خودروی دیسکی، «رگلاژ لنت عقب» به معنای کاری که در پراید انجام می‌دهید وجود ندارد و هر تنظیمی که لازم شود به طول کابل ترمز دستی برمی‌گردد.

تست سوئیچ برقی چراغ ترمز دستی با مولتی‌متر

با روشن شدن خودرو در زمان فعال شدن ترمز دستی، چراغ هشدار ترمز دستی روی صفحه هشدار دهنده جلوی راننده روشن می‌شود. برای روشن شدن این چراغ، سوئیچ یا همان کلید برقی اتصال مدار را برقرار می‌کند و به راننده یادآوری می‌شود که ترمز دستی فعال است. روشن نشدن یا خاموش نشدن این چراغ ارتباطی به رگلاژ ندارد و باید خود سوئیچ آزمایش شود.

شکل 8- چراغ هشدار ترمز پارک در صفحه کیلومتر

برای آزمایش یک سوئیچ ترمز دستی معمولی، ابتدا باید به سوئیچ دسترسی پیدا کرد که اغلب سخت‌ترین قسمت کار است. برای ترمزهای دستی اهرمی، ممکن است لازم باشد تمام یا بخشی از کنسول مرکزی برداشته شود؛ اما برای ترمزهای دستی که با پدال کار می‌کنند، سوئیچ روی براکت پدال قرار دارد. برای آزمایش سوئیچ، ابتدا کانکتور سوئیچ متصل به دسته سیم را جدا کرده و مطابق شکل ۹ یک سر پروب دستگاه اهم‌متر را به بدنه و سر دیگر را به ترمینال مثبت کلید متصل می‌کنیم و با حرکت اهرم ترمز دستی به بالا و پایین، اتصال را بررسی می‌کنیم. با حرکت اهرم به سمت بالا یعنی فعال شدن ترمز دستی، باید اتصال برقرار شود و با پایین آمدن اهرم، اتصال باید قطع شود.

1- حالت فعال بودن ترمز دستی 2- حالت رها بودن ترمز دستی 3- ترمینال مثبت 4- ترمینال منفی (بدنه)
شکل 9- تست سوئیچ ترمز دستی اهرمی

جمع‌بندی نهایی

رگلاژ ترمز دستی روی چرخ بسته به نوع سیستم ترمز متفاوت است و اولین کاری که باید بکنید تشخیص همین نوع است. در ترمزهای کفشکی مثل پراید، تنظیم از طریق پیچ رگلاژ داخل کاسه چرخ انجام می‌شود و روش آن جک زدن، چرخاندن پیچ تا تماس لنت با کاسه و بازگرداندن آن تا آستانه آزاد شدن چرخ است. در ۴۰۵ که ترمز عقب کاسه‌ای ولی رگلاژ آن اتوماتیک است، چند بار حرکت جلو و عقب همراه با کشیدن دسته کافی است. در ترمزهای دیسکی مثل پژو پارس، ۲۰۶ و ۲۰۷ این تنظیم به‌صورت اتوماتیک صورت می‌گیرد و تنها چیزی که ممکن است رگلاژ بخواهد طول کابل است.

اگر ترمز دستی با هیچ‌کدام از این روش‌ها بهتر نشد، مشکل از رگلاژ نیست و باید سراغ سیم و اهرم یا سایش بیش از حد لنت رفت. خاموش نشدن چراغ هشدار هم موضوع جداگانه‌ای است که با تست سوئیچ برقی و یک اهم‌متر ساده مشخص می‌شود. اگر می‌خواهید این مهارت‌ها را به‌صورت حرفه‌ای و روی خودرو یاد بگیرید، دوره‌های آموزش مکانیک خودرو و دوره تخصصی سیستم‌های تعلیق، ترمز و فرمان ایمگ در کارگاه‌های دانشگاه شریف می‌تواند نقطه شروع خوبی باشد.

سوالات متداول

پیچ رگلاژ ترمز دستی پراید کجاست؟

پیچ تنظیم کابل معمولاً زیر باک یا کنار اهرم ترمز دستی است. اگر با سفت کردن این پیچ مشکل حل نشد، باید کاسه چرخ عقب باز شده و مکانیزم رگلاژ داخل آن دستی تنظیم شود.

رگلاژ ترمز دستی پراید از زیر ماشین چطور انجام می‌شود؟

خودرو را جک بزنید، چرخ عقب را بالا بیاورید و پیچ تنظیم را بچرخانید تا لنت با کاسه چرخ تماس بگیرد. سپس کمی در جهت عکس برگردانید تا چرخ آزادانه بچرخد. همین کار را برای چرخ دیگر هم به یک اندازه تکرار کنید.

رگلاژ ترمز دستی پژو ۴۰۵ چطور است؟

رگلاژ لنت ترمز پژو ۴۰۵ اتوماتیک است. چند بار در جهت جلو و عقب حرکت کنید و ترمز دستی را بکشید تا تنظیم شود. اگر کابل کشیده شده باشد از زیر اکسل عقب قابل تنظیم است.

رگلاژ ترمز دستی دیسکی چطور انجام می‌شود؟

در ترمزهای دیسکی مثل پژو ۲۰۶، فاصله لنت تا دیسک اتوماتیک تنظیم می‌شود. اگر کابل کشیده شده باشد باید کنسول وسط باز شده و با سفت کردن مهره سر کابل، طول آن تنظیم شود.

رگلاژ ترمز دستی پژو پارس از کجا انجام می‌شود؟

رگلاژ لنت به‌صورت اتوماتیک انجام می‌شود. اگر کابل کشیده شده باشد، از طریق پیچ رگلاژ زیر اکسل عقب می‌توان طول کابل را تنظیم کرد.

رگلاژ ترمز دستی سمند از کجا انجام می‌شود؟

بسته به تیپ خودرو و نوع ترمز عقب آن متفاوت است. تیپ‌هایی که ترمز عقب کاسه‌ای دارند مثل ۴۰۵ رفتار می‌کنند و رگلاژشان با چند بار حرکت و کشیدن دسته انجام می‌شود، و تیپ‌های دیسکی مثل پارس هستند که تنها تنظیم ممکن در آن‌ها طول کابل است.

رگلاژ ترمز دستی تیبا، کوییک و ساینا چطور است؟

روش کار را نوع ترمز چرخ عقب تعیین می‌کند نه نام خودرو. اگر ترمز عقب کاسه‌ای باشد، همان روش پراید با پیچ تنظیم داخل کاسه چرخ به کار می‌رود و اگر دیسکی باشد، تنظیم اتوماتیک است و فقط طول کابل قابل رگلاژ است.

ترمز دستی پراید را چگونه قوی کنیم؟

ابتدا رگلاژ روی چرخ را انجام دهید تا لقی بین لنت و کاسه به حد مجاز برسد، سپس طول کابل را تنظیم کنید. اگر با هر دو مرحله ترمز دستی قوی نشد، معمولاً لنت عقب بیش از حد ساییده شده یا سیم ترمز دستی کشیده و آسیب‌دیده است.

رگلاژ لنت عقب با رگلاژ ترمز دستی چه تفاوتی دارد؟

در ترمز کاسه‌ای تفاوتی ندارند، چون یک مکانیزم تنظیم واحد هم لقی ترمز پایی و هم کورس ترمز دستی را تعیین می‌کند. در ترمز دیسکی ترمز پایی و ترمز دستی مسیر جداگانه دارند و هر دو اتوماتیک تنظیم می‌شوند، پس رگلاژ دستی لنت عقب وجود ندارد.

هر چند وقت یک بار ترمز دستی را باید رگلاژ کرد؟

چون لنت‌ها ساییده می‌شوند، مقدار لقی تنظیم شده ثابت نمی‌ماند و مجموعه ترمز در بازه‌های زمانی سرویس نیاز به تنظیم مجدد دارد. مهم‌ترین زمان، بعد از هر بار تعویض لنت عقب است که رگلاژ مجدد بخشی عادی از سرویس به حساب می‌آید.

نویسنده: مهندس بهروز خطیبی