CVVT مخفف Continuously Variable Valve Timing به معنی زمانبندی متغیر پیوسته سوپاپهاست؛ سامانهای که زمان باز و بسته شدن سوپاپهای هوا و دود را بسته به شرایط کار موتور تغییر میدهد تا توان موتور بیشتر و مصرف سوخت و آلایندگی کمتر شود. قلب این سیستم دنده CVVT یا فلکه VVT است که روی سر میل سوپاپ نصب میشود. ECU موتور با استفاده از اطلاعات سنسور میل سوپاپ و سنسور ناک، شیر برقی OCV را فرمان میدهد تا فشار روغن موتور را به محفظههای داخل دنده CVVT بفرستد؛ در نتیجه میل سوپاپ کمی جلوتر یا عقبتر از حالت عادی میچرخد و سوپاپها زودتر (آوانس) یا دیرتر (ریتارد) باز میشوند. به زبان ساده، این سامانه زمان باز و بسته شدن سوپاپها را با توجه به شرایط مختلف تغییر میدهد تا توان موتور بهتر شود. موتورهای EF7 و TU5P از جمله موتورهای ایرانی مجهز به این سیستم هستند. شناخت سیستمهای تایمینگ سوپاپ از مباحث مهم در دوره های مکانیک خودرو است و عیبیابی و تعمیر CVVT روی موتورهای ایرانی را در دوره آموزش تعمیر موتور ایرانی ایمگ بهصورت عملی یاد میگیرید.
آنچه در این مقاله خواهید خواند...
پیش از این اجزای سیستم تایمینگ متغیر سوپاپ CVVT را معرفی کردیم؛ در این مقاله بهطور تخصصی شرح عملکرد سیستم CVVT، کار دنده CVVT و فازهای مختلف کاری آن مثل آوانس و ریتارد را بررسی میکنیم.
تعمیر موتورهای XU7، TU5، EF7 و K4M را بهصورت عملی یاد بگیرید
با ارائه 3 مدرک معتبر دانشگاه شریف
در دوره جامع تعمیر موتور خودروهای داخلی، بهصورت کاملاً عملی با باز و بست، عیبیابی و تعمیر موتورهای پژو، سمند، دنا، ۲۰۶، ۲۰۷ و ال ۹۰ آشنا میشوید. آموزش روی استندهای تخصصی، اندازهگیری دقیق قطعات، تایمگیری اصولی و رفع ایرادهای رایج مانند واشر زدن و یاتاقانزدن، شما را برای ورود حرفهای به بازار کار آماده میکند.
مشاهده سرفصلها و ثبتنام در دوره ←CVVT مخفف چیست و چه فرقی با VVT دارد؟
VVT (Variable Valve Timing) نام کلی همه سیستمهای زمانبندی متغیر سوپاپ است. سیستمهای اولیه VVT زمانبندی را بهصورت پلهای تغییر میدادند؛ یعنی میل سوپاپ فقط بین دو یا چند وضعیت ثابت جابهجا میشد، مثلاً یک زمانبندی برای دورهای پایین و یک زمانبندی دیگر برای دورهای بالا. در CVVT این تغییر پیوسته است و ECU میتواند میل سوپاپ را در هر زاویهای بین حداکثر آوانس و حداکثر ریتارد نگه دارد. نکته مهم این است که سیستمهای ساده VVT و CVVT فقط زمان شروع باز شدن سوپاپ را جابهجا میکنند و مدت باز بودن و میزان بلند شدن سوپاپ را تغییر نمیدهند؛ برای تغییر میزان بلند شدن سوپاپ، سیستم دیگری به نام VVL به کار میرود.
بسیاری از کاربران CVVT را با گیربکس CVT یا «دنده سی وی تی» اشتباه میگیرند. CVVT یک سیستم داخل موتور و مربوط به میل سوپاپ است و هیچ ارتباطی با گیربکس اتوماتیک CVT ندارد؛ منظور از «دنده CVVT» هم چرخدنده یا فلکه سر میل سوپاپ است، نه دنده گیربکس. جدول زیر این مفاهیم را مقایسه میکند:
| اصطلاح | معنی و کاربرد |
|---|---|
| VVT | نام کلی سیستمهای زمانبندی متغیر سوپاپ؛ در نسلهای اولیه تغییر زمانبندی پلهای و بین چند وضعیت ثابت بود |
| CVVT | زمانبندی متغیر پیوسته؛ چرخاندن میل سوپاپ نسبت به میل لنگ در هر زاویهای بین حداکثر آوانس و ریتارد |
| VVL | تغییر میزان بلند شدن سوپاپ (Variable Valve Lift)؛ سیستمی جدا از تایمینگ متغیر |
| CVT | گیربکس اتوماتیک با نسبت دنده پیوسته؛ هیچ ارتباطی با سیستم CVVT موتور ندارد |
دنده CVVT چیست و چطور کار میکند؟ (موتور EF7 و TU5P)
در مقاله «تایمینگ سوپاپ متغیر پیوسته CVVT» گفتیم که سیستم CVVT میتواند روی میل سوپاپ دود، هوا یا هر دو نصب شده باشد. برای اینکه همه حالتهای ممکن بررسی شود، در اینجا جامعترین حالت، یعنی مدلی که هر دو میل سوپاپ دارای سیستم تایمینگ متغیر هستند، بررسی میشود. شکل 1 نمای کلی سیستم CVVT برای دو میل سوپاپ را نشان میدهد.
1- ECU موتور 2- سنسور میل سوپاپ 3- فلکه VVT 4- میل سوپاپ 5- شیر OCV 6- اویل پمپ
شکل 1- مدار هیدرولیکی و الکتریکی سیستم CVVT
دنده CVVT یا فلکه VVT از یک پوسته (استاتور یا هوزینگ) تشکیل شده که همراه با چرخدنده یا چرخ زنجیر تایم میچرخد و یک روتور پرهدار که به میل سوپاپ متصل است. بین پرههای روتور و پوسته، محفظههایی در دو طرف (سمت آوانس و سمت ریتارد) وجود دارد. وقتی روغن موتور با فشار وارد محفظههای یک طرف شود و محفظههای طرف دیگر تخلیه شوند، روتور و میل سوپاپ نسبت به چرخدنده کمی میچرخند و زمانبندی سوپاپها تغییر میکند.
نقش سنسور میل سوپاپ، سنسور ناک و شیر برقی OCV
ECU موتور میزان آوانس یا ریتارد لازم را بر اساس اطلاعات سنسور میل سوپاپ و سنسور ناک (Knock) تعیین میکند و با ارسال سیگنال PWM به شیر برقی OCV، مسیر روغن را کنترل میکند. محور این شیر برقی که به آن اسپول گفته میشود، یک شیر هیدرولیکی است که با تحریک سلونوئید حرکت خطی میکند و مسیر روغن را به سمت آوانس یا ریتارد فلکه CVVT باز و بسته میکند. محل نصب سنسور CVVT در خودروهای مختلف را هم در مقاله سنسور CVVT کجاست توضیح دادهایم.
بهطور کلی سه حالت در این سیستم امکانپذیر است که شکل 2 آنها را معرفی میکند.
شکل 2- حالتهای ممکن در سیستم CVVT
حالت آوانس (Advance)؛ زودتر باز شدن سوپاپها
زمانی که با توجه به اطلاعات سنسور میل سوپاپ و سنسور ناک نیاز به آوانس میل سوپاپ (هوا یا دود) وجود داشته باشد، ECM با ارسال سیگنال PWM به شیر OCV باعث حرکت پلانجر شیر میشود و مجاری روغن تغذیه و برگشت و مجاری سمت میل سوپاپ را کنترل میکند (شکل 3).
1- جهت حرکت چرخدنده 2- جهت حرکت روتور (متصل به میل سوپاپ)
شکل 3- ارتباط بین شیر برقی OCV و فلکه VVT در حالت ایجاد آوانس
همانطور که دیده میشود، مسیر روغن موتور با کمک شیر برقی OCV طوری تنظیم میشود که محفظههای سمت آوانس پر شوند. روغن داخل محفظه، پره را همجهت با چرخ زنجیر میل بادامک دوران میدهد و در نتیجه میل سوپاپ که به روتور متصل است نیز کمی در همان جهت حرکت میکند. این کار باعث میشود بادامک زودتر به سوپاپ موردنظر برسد و آن را زودتر باز کند و مرحله آوانس ایجاد شود.
حالت ریتارد (Retard)؛ تأخیر در زمانبندی سوپاپها
اگر با توجه به تحلیل شرایط توسط ECM نیاز به ریتارد کردن سوپاپ وجود داشته باشد، مطابق شکل 4 مسیر فشار روغن توسط شیر برقی OCV تغییر میکند؛ محفظه ریتارد با فشار روغن پر و محفظه آوانس تخلیه میشود. به این ترتیب روتور در خلاف جهت چرخدنده حرکت میکند و بادامک دیرتر به نقطه باز کردن سوپاپ میرسد.
1- جهت حرکت چرخدنده 2- جهت حرکت روتور (متصل به میل سوپاپ)
شکل 4- ارتباط بین شیر برقی OCV و فلکه VVT در حالت ایجاد ریتارد
حالت تثبیت (Holding)؛ حفظ زمانبندی در شرایط ثابت
اگر میزان آوانس یا ریتارد موردنیاز موتور دقیقاً به اندازه وضعیت فعلی باشد و نیازی به تغییر آن نباشد، شیر برقی OCV طوری قرار میگیرد که روغن محفظههای دو طرف حفظ شود و روتور در همان زاویه بماند. این حالت در شکل 5 نشان داده شده است.
شکل 5- وضعیت تثبیت حرکت روتور نسبت به استاتور (هوزینگ)
همه حالتهای ممکن همین سه حالت هستند، اما میزان آوانس و ریتارد بر اساس اطلاعات سنسورهای میل سوپاپ و سنسور ناک تعیین میشود. در سادهترین حالت، چهار استراتژی برای آن در نظر گرفته میشود.
استراتژیهای سیستم تایمینگ متغیر در خودروهای ایرانی
سیستم زمانبندی متغیر میل سوپاپ CVVT، زمان باز و بسته شدن سوپاپهای هوا و دود را بر اساس فرمان ECU موتور بهطور پیوسته تغییر میدهد. افزایش یا کاهش زمان قیچی سوپاپ (باز بودن همزمان سوپاپ دود و هوا در انتهای مرحله تخلیه) در سیستم CVVT در برخی شرایط باعث کاهش گازهای آلاینده و در شرایط دیگر باعث کاهش مصرف سوخت میشود. نمودار شکل 6 زمان باز بودن سوپاپهای هوا و دود را نسبت به کورس پیستون (TDC نقطه مرگ بالا و BDC نقطه مرگ پایین) نشان میدهد.
1- زمان باز بودن سوپاپ دود 2- زمان قیچی 3- زمان باز بودن سوپاپ هوا 4- طول بلند شدن سوپاپ
5- منحنی دود 6- منحنی هوا
شکل 6- منحنی حرکت سوپاپها نسبت به زاویه
عملکرد در دور و بار کم؛ ریتارد سوپاپ هوا برای پایداری موتور
شکل 7- تغییرات تایمینگ در حالت دورهای کم و بار کم روی موتور
در شکل 7 سوپاپ دود آوانس و سوپاپ هوا ریتارد شده است. با آوانس کردن سوپاپ دود، سوپاپ دود قبل از رسیدن پیستون به نقطه مرگ پایین باز میشود و دود حاصل از احتراق سریعتر خارج میشود؛ با ریتارد شدن سوپاپ هوا هم، سوپاپ هوا بعد از رسیدن پیستون به نقطه مرگ پایین همچنان باز میماند که باعث پر شدن بیشتر مخلوط سوخت و هوا درون سیلندر میشود.
بار متوسط روی موتور؛ کاهش مصرف سوخت
شکل 8- تغییرات تایمینگ در حالت بار متوسط
در شکل 8 سوپاپ دود و سوپاپ هوا هر دو ریتارد شدهاند. با ریتارد شدن سوپاپ دود، سوپاپ دود بعد از رسیدن پیستون به نقطه مرگ بالا همچنان باز میماند تا گازهای حاصل از احتراق بهطور کامل از سیلندر خارج شوند؛ با ریتارد شدن سوپاپ هوا هم، سوپاپ هوا بعد از رسیدن پیستون به نقطه مرگ پایین، بیشتر از حالت دور و بار کم باز میماند و حجم بیشتری از مخلوط سوخت و هوا وارد سیلندر میشود.
شتابگیری در دور پایین (تمام بار)؛ حداکثر گشتاور
شکل 9- تغییرات تایمینگ در حالت شتابگیری در دور پایین و تمام بار
در شکل 9 سوپاپ دود ریتارد و سوپاپ هوا آوانس شده است. در این حالت زمان قیچی سوپاپ (زمان باز بودن همزمان سوپاپ هوا و دود) افزایش مییابد و این امر به بالا رفتن راندمان حجمی موتور منجر میشود.
دور بالا و تمام بار؛ ریتارد سوپاپ هوا برای حداکثر قدرت
در شکل 10 سوپاپ دود آوانس و سوپاپ هوا ریتارد شده است. سوپاپ هوا در این حالت بعد از نقطه مرگ پایین همچنان باز میماند تا مخلوط سوخت و هوای بیشتری وارد سیلندر شود.
شکل 10- تغییرات تایمینگ در حالت دور و بار زیاد
اینکه یک موتور از کدامیک از این استراتژیها استفاده کند، ابتدا به وجود فلکه VVT روی میل سوپاپ بستگی دارد. برای مثال اگر موتوری روی میل سوپاپ دود فلکه VVT نداشته باشد، نمیتواند استراتژی کنترل این سوپاپ را اجرا کند؛ در مرحله بعد هم به ECM بستگی دارد که آیا استراتژی مربوطه در آن تعریف شده است یا خیر. به همین دلیل رفتار CVVT الگوی ثابتی ندارد و چون اهدافی مثل کنترل آلایندگی، پایداری احتراق، کاهش مصرف سوخت و افزایش گشتاور را دنبال میکند، در شرایط مختلف رفتار متفاوتی دارد که از قبل بهصورت عددی در ECU برنامهریزی شده است.
نکته: سیستمهای ساده VVT یا CVVT فقط زمان شروع باز شدن سوپاپ را مدیریت میکنند؛ به عبارت ساده فقط زمان باز شدن سوپاپ را آوانس یا ریتارد میکنند، اما مدت باز بودن آن را تغییر نمیدهند (شکل 11).
1- حداکثر آوانس 2- حداکثر ریتارد
شکل 11- بررسی میزان آوانس و ریتارد سوپاپ هوا
همانطور که در شکل 11 دیده میشود، در هر دو حالت حداکثر آوانس و حداکثر ریتارد، مدت باز بودن سوپاپ در این مدل ۲۴۴ درجه است. سیستمهایی که میزان بلند شدن سوپاپ را تغییر میدهند با عنوان کلی VVL (Variable Valve Lift) شناخته میشوند که در مقالات بعدی بررسی خواهند شد.
اگر سیستم CVVT یا دنده CVVT دچار مشکل شود، یکی از نشانههای رایج آن صدای چندثانیهای از بالای موتور هنگام روشن کردن موتور سرد، بهویژه صبحها، است؛ در حالی که سیستم سالم صدایی ایجاد نمیکند. کم و زیاد شدن شتاب و روشن ماندن چراغ چک هم میتواند به CVVT مربوط باشد که در این صورت باید کارکرد این سیستم بررسی شود. روش بررسی دقیق این ایرادها را در مقاله عیبیابی سیستم CVVT توضیح دادهایم. عیبیابی سیستمهای تایمینگ متغیر موتورهای خارجی مثل BMW هم در دوره آموزش تعمیرات موتور BMW ایمگ آموزش داده میشود.
سوالات متداول
CVVT چیست؟
CVVT مخفف Continuously Variable Valve Timing و به معنی زمانبندی متغیر پیوسته سوپاپهاست. این سامانه زمان باز و بسته شدن سوپاپها را با توجه به شرایط کار موتور تغییر میدهد تا توان موتور بیشتر و مصرف سوخت و آلایندگی کمتر شود.
کار دنده CVVT در موتور EF7 چیست؟
دنده CVVT یا فلکه VVT روی سر میل سوپاپ نصب میشود و با فشار روغنی که شیر برقی OCV به فرمان ECU به محفظههای داخلی آن میفرستد، میل سوپاپ را نسبت به چرخدنده کمی جلو یا عقب میچرخاند تا سوپاپها زودتر (آوانس) یا دیرتر (ریتارد) باز شوند.
فرق VVT و CVVT چیست؟
VVT نام کلی سیستمهای زمانبندی متغیر سوپاپ است و در نسلهای اولیه، تغییر زمانبندی بهصورت پلهای و بین چند وضعیت ثابت انجام میشد. در CVVT زمانبندی بهطور پیوسته و در هر زاویهای بین حداکثر آوانس و ریتارد قابل تنظیم است.
آیا CVVT با گیربکس CVT ارتباطی دارد؟
خیر، CVVT سیستمی داخل موتور است که زمانبندی میل سوپاپ را تغییر میدهد، در حالی که CVT نوعی گیربکس اتوماتیک است. منظور از «دنده سی وی تی» در موتور EF7 هم فلکه سر میل سوپاپ است، نه دنده گیربکس.
علائم خرابی دنده CVVT چیست؟
رایجترین نشانه، صدای چندثانیهای از بالای موتور هنگام روشن کردن موتور سرد بهویژه صبحهاست. کم و زیاد شدن شتاب و روشن شدن چراغ چک هم میتواند به خرابی سیستم CVVT مربوط باشد.
آیا میتوان روی موتور بدون CVVT این سیستم را نصب کرد؟
این کار بسیار سخت است، مگر اینکه سرسیلندر موتوری که VVT دارد روی موتور دیگر نصب شود؛ در این صورت ECU هم باید جایگزین شود تا بتواند CVVT را فعال و کنترل کند.
سنسور CVVT کجاست؟
سیستم CVVT برای تعیین زاویه میل سوپاپ از سنسور میل سوپاپ استفاده میکند و محل نصب آن در هر موتور متفاوت است. محل سنسور CVVT در پراید، پژو ۴۰۵، پارس و موتور EF7 را در مقاله سنسور CVVT کجاست توضیح دادهایم.























