بررسی اجزا، عیب‌یابی و مراحل تعویض کابل و اهرم ترمز دستی خودرو

سیم ترمز دستی از اهرم داخل اتاق خودرو شروع می‌شود، از زیر خودرو به قطعه‌ای به نام متعادل‌کننده می‌رسد و از آنجا به دو کابل جداگانه برای چرخ‌های عقب تقسیم می‌شود. مهم‌ترین نشانه خرابی این مجموعه، زیاد شدن کورس دسته است؛ اگر ترمز دستی دیرتر از چهار تا پنج تقه کاملاً اعمال شود، تنظیم اتصالات شل شده و باید رگلاژ یا تعویض شود. سیمی هم که رشته‌هایش شکسته یا در مجرای خود زنگ زده و چسبیده باشد، در عمل تعویض می‌شود نه تعمیر.

همان‌طور که در مقاله ترمز دستی بیان شد، یکی از مهم‌ترین اجزای ایمنی خودروها ترمز دستی است که از یک اهرم و چندین سیم رابط تشکیل شده و وظیفه ساکن نگه داشتن خودرو را بر عهده دارد. این سیستم غالباً روی چرخ‌های عقب قرار می‌گیرد و از حرکت چرخ‌ها جلوگیری می‌کند، بنابراین سرویس صحیح و در زمان مناسب آن مستقیماً روی ایمنی خودرو تأثیر می‌گذارد.

در این مقاله از محل قرارگیری سیم ترمز دستی و اجزای آن تا تشخیص علائم خرابی، کورس مجاز دسته، تنظیم تفنگی و مراحل تعویض سیم و اهرم را بررسی می‌کنیم تا مشکلاتی مثل شل بودن، آزاد نشدن یا پاره شدن سیم را بتوانید بشناسید و برطرف کنید.

سیم ترمز دستی کجاست و از چه اجزایی تشکیل شده است؟

مجموعه ترمز دستی یک مسیر مکانیکی پیوسته از داخل اتاق تا چرخ‌های عقب است. کابل جلو از پایین اهرم ترمز دستی شروع می‌شود و از کف خودرو به زیر آن می‌رود. این کابل به متعادل‌کننده می‌رسد؛ قطعه‌ای که نیروی یک سیم ورودی را به دو سیم خروجی تقسیم می‌کند تا هر دو چرخ عقب به یک اندازه ترمز بگیرند. از متعادل‌کننده، دو کابل عقب جدا می‌شوند و نیرو را به مکانیزم ترمز هر چرخ منتقل می‌کنند.

به همین دلیل وقتی کاربر می‌پرسد سیم ترمز ماشین کجاست، پاسخ یک نقطه واحد نیست؛ سیم ترمز دستی در واقع سه بخش دارد که هر سه می‌توانند جداگانه آسیب ببینند. مسیر عبور این سیم‌ها از زیر خودرو است، در معرض آب، گل، نمک جاده و گرمای لوله اگزوز، و همین موقعیت دلیل اصلی خوردگی و پاره شدن آن‌ها است.

1- کابل جلو 2- متعادل‌کننده 3- کابل‌های عقب 4- کابل انتقال نیرو به چرخ‌های عقب
شکل 1- سیم‌ها و اتصالات ترمز دستی

در خودروهای مجهز به چراغ هشدار ترمز دستی، یک کلید برقی هم روی اهرم نصب شده که با بالا آمدن دسته، مدار چراغ داشبورد را وصل می‌کند. این کلید جزئی از مسیر مکانیکی ترمز نیست و خرابی آن روی عملکرد ترمز دستی اثری ندارد، فقط باعث روشن نشدن یا خاموش نشدن چراغ هشدار می‌شود.

تفنگی ترمز دستی چیست و پیچ رگلاژ کجاست؟

آنچه در بازار به آن تفنگی ترمز دستی گفته می‌شود، همان مجموعه تنظیم‌کننده سیم است. این مجموعه معمولاً از یک میله رزوه‌دار در انتهای کابل، یک مهره قفلی و یک مهره تنظیم تشکیل شده است و میله رزوه‌دار از داخل متعادل‌کننده عبور می‌کند. با چرخاندن مهره تنظیم، طول مؤثر سیم کم یا زیاد می‌شود و کورس دسته تغییر می‌کند؛ بنابراین هر رگلاژ ترمز دستی از این نقطه انجام می‌شود.

1- کابل متصل به دسته 2- کابل‌های انتقال نیرو به چرخ‌های عقب
3- مهره تنظیم‌کننده سیم ترمز دستی 4- متعادل‌کننده
شکل 2 – نقاط تنظیم ترمزهای دستی

اگر مهره‌های تنظیم‌کننده زنگ‌زدگی یا خوردگی داشته باشند، پیش از رگلاژ (نحوه رگلاژ ترمز کفشکی) لازم است اتصالات به روان‌کننده مناسب آغشته شوند. باز کردن مهره زنگ‌زده بدون روان‌کاری احتمال بریدن رزوه میله یا شکستن مهره را بالا می‌برد و در آن حالت کل مجموعه تنظیم‌کننده باید تعویض شود.

مکان تفنگی و پیچ رگلاژ در خودروهای مختلف متفاوت است. در ترمزهای اهرمی ممکن است محل تنظیم زیر خودرو باشد، اما اغلب در نقطه‌ای قرار دارد که سیم ترمز به اهرم ترمز دستی متصل می‌شود و از داخل اتاق خودرو قابل دسترسی است. برای رسیدن به آن ممکن است لازم باشد بخشی از کنسول وسط یا تزئینات کف برداشته شود؛ پس پیش از بالا بردن خودرو با جک، ابتدا داخل اتاق را بررسی کنید.

1- کابل‌های انتقال نیرو به چرخ‌های عقب 2- مهره تنظیم‌کننده سیم ترمز دستی 3- اهرم ترمز دستی
4- کلید برقی 5 – کابل جلو 6- متعادل‌کننده
شکل 3- نقاط تنظیم برای ترمزهای دستی اهرمی که از داخل خودرو قابل دسترسی هستند

علائم خرابی سیم و اهرم ترمز دستی

خرابی ترمز دستی تقریباً همیشه خودش را در رفتار دسته نشان می‌دهد، نه در صدا یا لرزش. به همین دلیل اولین قدم عیب‌یابی این است که دسته را آرام بالا بکشید، تعداد تقه‌ها را بشمارید و حس مقاومت را ارزیابی کنید. جدول زیر رایج‌ترین علائم و علت احتمالی هر یک را جمع کرده است.

نکته‌ای که در عیب‌یابی زیاد نادیده گرفته می‌شود این است که اتصالات ترمز دستی پس از تعویض و تنظیم لنت‌های عقب هم نیاز به تنظیم مجدد دارند. اگر بعد از سرویس ترمز عقب، ترمز دستی شل یا سفت شده، قبل از هر چیز احتمال همین مورد را بررسی کنید.

دسته ترمز دستی باید چند تقه بالا بیاید؟

در حالت کلی، ترمز دستی باید هنگامی که اهرم یک‌سوم تا دوسوم کورس خود را به طرف بالا طی کرده است کاملاً اعمال شود. اگر بخواهید معیار عملی‌تری داشته باشید، این مقدار معادل شنیده شدن چهار یا حداکثر پنج صدای تقه از حالت پایین تا انتهای حرکت دسته است.

1- ترمز دستی 2- غیرفعال بودن ترمز دستی 3- کورس حرکت
شکل 4 – کورس حرکت اهرم ترمز دستی

اگر اهرم بیش از این مقدار حرکت کند، تنظیم اتصال خیلی شل است و نیروی ترمز ممکن است به اندازه کافی برای ثابت نگه داشتن خودرو، به‌خصوص روی یک شیب، عمل نکند. در نقطه مقابل، اگر کورس اهرم کمتر از حد مشخص شده باشد، تنظیم اتصال بیش از حد سفت است و این می‌تواند باعث شود لنت‌های ترمز در هنگام حرکت خودرو با کاسه چرخ یا دیسک تماس داشته باشند که نتیجه آن سایش زودرس لنت‌ها است. پس هدف رگلاژ، رساندن دسته به همین بازه میانی است، نه سفت‌ترین حالت ممکن.

آزمایش سلامت ترمز دستی و دوره بازرسی

سرویس و نگهداری ترمز دستی شامل آزمایش عملکرد سیستم، تنظیم سیم‌ها و اتصالات و در صورت لزوم تعویض قطعات است. آزمایش استاندارد این است که خودرو روی شیب ۳۰ درصد قرار بگیرد و ترمز دستی باید آن را به مدت ۵ دقیقه، هم در جهت جلو و هم در جهت عقب، ساکن نگه دارد. اگر خودرو در این آزمایش حرکت کند، تنظیم یا سلامت سیم مشکل دارد.

شکل 5- آزمایش عملکرد ترمز دستی (ترمز دستی باید خودرو را به مدت 5 دقیقه در جهت جلو و عقب بر روی شیب 30 درصد نگه دارد.)

مجموعه اجزای ترمز دستی باید مطابق با برنامه نگهداری خودرو کنترل و تنظیم شوند. اکثر خودروسازان بازرسی ترمز دستی را در فواصل ۱۲٬۰۰۰ تا ۲۴٬۰۰۰ کیلومتر توصیه می‌کنند. در این بازرسی علاوه بر کورس دسته، وضعیت ظاهری سیم‌ها، سالم بودن مهره قفلی و روان بودن حرکت سیم در مجرا هم بررسی می‌شود.

علت پاره شدن سیم ترمز دستی چیست؟

سیم‌ها و اتصالات ترمز دستی در صورت بازرسی، روغن‌کاری و تنظیم بر اساس مشخصات، می‌توانند به راحتی به اندازه عمر خودرو دوام بیاورند. پس پاره شدن سیم تقریباً همیشه نتیجه یک عامل محیطی یا بی‌توجهی در سرویس است، نه فرسودگی طبیعی.

مهم‌ترین عامل، خوردگی است. در مناطقی از کشور که آب‌وهوای سرد و مرطوب دارند و در فصل زمستان در جاده‌ها نمک‌پاشی می‌شود، خوردگی و زنگ‌زدگی می‌تواند به سیم‌های ترمز دستی آسیب برساند. عامل دوم گرما است؛ سیمی که مسیرش خیلی نزدیک به اگزوز باشد ممکن است در اثر حرارت آسیب ببیند. در هر دو حالت سیم ابتدا در مجرا می‌چسبد و سپس رشته‌های تکی آن از هم پاشیده و زنگ می‌زنند تا جایی که زیر نیروی دسته می‌برد.

نکته مهم برای بازرسی این است که اغلب بیشتر خوردگی و آسیب به چند سانتی‌متر اول سیم در داخل مجرا یا به بخش‌هایی از سیم که خارج از مجرا قرار دارند محدود می‌شود. به همین دلیل سیم‌ها باید از نظر رشته‌های شکسته، خوردگی و پیچ‌خوردگی یا خمیدگی بررسی گردند و همین دو ناحیه، اولین جایی است که باید نگاه کنید.

سیم ترمز دستی را تعمیر کنیم یا تعویض؟

وقتی سیم در مجرا چسبیده یا رشته‌های آن از هم پاشیده و زنگ زده باشد، تعویض سیم اغلب عملی‌تر از تعمیر آن است. دلیلش ساده است: رشته‌های بریده قابل بازگرداندن نیستند و روان‌کاری یک سیم زنگ‌زده در بهترین حالت فقط چند هفته حرکت آن را روان می‌کند. در مقابل، اگر مشکل فقط شل بودن تنظیم یا سخت شدن حرکت مهره تنظیم باشد، روان‌کاری و رگلاژ کافی است و نیازی به تعویض نیست.

هنگام تعویض، مهره قفلی و مهره تنظیم را هم بازدید کنید. اگر رزوه میله آسیب دیده یا مهره قفلی تغییر فرم داده باشد، تعویض سیم بدون تعویض مجموعه تنظیم‌کننده دوباره به همان نقطه برمی‌گردد.

تعویض سیم و اهرم ترمز دستی در خودروهای ایرانی

اتصالات ترمز دستی ممکن است یک تا چهار سیم داشته باشند و محل آن‌ها به طراحی خودرو و سیستم ترمز بستگی دارد. در خودروهای رایج داخلی مثل پراید و صبا، پیکان و وانت پیکان، آردی و روا، نیسان، پژو ۴۰۵ و پارس، سمند و ۲۰۶، ساختار کلی یکسان است: یک اهرم داخل اتاق، یک کابل جلو، یک متعادل‌کننده و دو کابل برای چرخ‌های عقب. تفاوت‌ها در سه چیز است؛ محل دقیق تفنگی و پیچ رگلاژ که در بعضی خودروها از داخل اتاق و زیر کنسول و در بعضی دیگر از زیر خودرو قابل دسترسی است، تعداد و مسیر سیم‌ها، و نوع مکانیزم ترمز چرخ عقب که کاسه‌ای یا دیسکی بودن آن روش رگلاژ سمت چرخ را تغییر می‌دهد.

مراحل مشترک تعویض در همه این خودروها این است که ابتدا دسته را کاملاً بخوابانید، مهره قفلی را آزاد و مهره تنظیم را تا انتها شل کنید تا کشش سیم برداشته شود، سپس سر سیم را از متعادل‌کننده و از مکانیزم ترمز چرخ جدا کنید، غلاف و گیره‌های نگهدارنده مسیر را باز کنید و سیم نو را از همان مسیر قبلی عبور دهید. پس از نصب، مهره تنظیم را تا رسیدن دسته به کورس چهار تا پنج تقه سفت کنید، مهره قفلی را ببندید و در پایان آزمایش شیب ۳۰ درصد را انجام دهید.

با این حال جزئیات تعویض سیم همیشه از خودرویی به وسیله نقلیه دیگر کمی متفاوت است، به همین دلیل بهتر است برای ابعاد قطعه، گشتاور مهره‌ها و ترتیب دقیق باز کردن قطعات به راهنمای تعمیرات همان خودرو مراجعه شود. اگر مکانیزم ترمز چرخ عقب خودرو شما کاسه‌ای است، نحوه رگلاژ ترمز دستی روی چرخ را در یک مقاله مجزا دنبال کنید؛ رگلاژ سمت چرخ مرحله‌ای جداگانه از تنظیم تفنگی است و برای بازگرداندن کامل عملکرد ترمز دستی هر دو لازم‌اند.

جمع‌بندی نهایی

ترمز دستی یک مسیر مکانیکی ساده اما حساس است: اهرم داخل اتاق، کابل جلو، متعادل‌کننده و دو کابل عقب. تشخیص خرابی آن به ابزار خاصی نیاز ندارد و با شمردن تقه‌های دسته شروع می‌شود؛ کورس بیشتر از چهار تا پنج تقه یعنی تنظیم شل است و کورس کمتر از آن یعنی سفت بودن تنظیم و سایش زودرس لنت عقب. تنظیم از مهره تنظیم‌کننده یا همان تفنگی انجام می‌شود که بسته به خودرو زیر خودرو یا زیر کنسول داخل اتاق قرار دارد.

برای جلوگیری از پاره شدن سیم، دو عامل خوردگی و گرما را جدی بگیرید و در هر بازرسی ۱۲٬۰۰۰ تا ۲۴٬۰۰۰ کیلومتری، چند سانتی‌متر اول سیم در مجرا و بخش‌های بیرون از مجرا را از نظر رشته شکسته و زنگ‌زدگی کنترل کنید. سیم زنگ‌زده و چسبیده تعویض می‌شود و روان‌کاری آن راه‌حل دائمی نیست. در پایان هر کار، آزمایش نگه داشتن خودرو روی شیب ۳۰ درصد به مدت ۵ دقیقه، تنها معیار قابل اعتماد برای تأیید سلامت کار است.

اگر می‌خواهید عیب‌یابی و سرویس سیستم ترمز را به‌صورت عملی و روی خودرو یاد بگیرید، دوره تخصصی سیستم‌های تعلیق، ترمز و فرمان ایمگ در کارگاه‌های دانشگاه شریف برگزار می‌شود و رگلاژ ترمز دستی، ترمز کفشکی و دیسکی بخشی از سرفصل‌های آن است.

سوالات متداول

سیم ترمز دستی کجاست؟

سیم ترمز دستی از پایین اهرم داخل اتاق شروع می‌شود، از کف خودرو به زیر آن می‌رود و به متعادل‌کننده می‌رسد. از متعادل‌کننده دو کابل جدا می‌شوند و نیرو را به مکانیزم ترمز چرخ‌های عقب منتقل می‌کنند. پس این سیم در واقع سه بخش دارد: کابل جلو، متعادل‌کننده و دو کابل عقب.

دسته ترمز دستی باید چند تقه بالا بیاید؟

ترمز دستی باید وقتی اهرم یک‌سوم تا دوسوم کورس خود را طی کرده کاملاً اعمال شود؛ یعنی معادل چهار یا حداکثر پنج تقه از حالت پایین. بیشتر از این یعنی تنظیم شل است و کمتر از آن یعنی تنظیم بیش از حد سفت است.

تفنگی ترمز دستی چیست؟

تفنگی نام رایج مجموعه تنظیم‌کننده سیم ترمز دستی است که از یک میله رزوه‌دار در انتهای کابل، یک مهره قفلی و یک مهره تنظیم تشکیل شده و میله رزوه‌دار آن از داخل متعادل‌کننده عبور می‌کند. رگلاژ ترمز دستی از همین نقطه انجام می‌شود.

پیچ رگلاژ ترمز دستی کجاست؟

محل آن در خودروهای مختلف متفاوت است. در بعضی خودروها زیر خودرو قرار دارد، اما اغلب در نقطه اتصال سیم به اهرم ترمز دستی است و از داخل اتاق قابل دسترسی است؛ برای رسیدن به آن ممکن است لازم باشد بخشی از کنسول وسط یا تزئینات کف برداشته شود.

علت پاره شدن سیم ترمز دستی چیست؟

دو عامل اصلی خوردگی و گرما است. رطوبت و نمک‌پاشی جاده در مناطق سرد باعث زنگ‌زدگی سیم می‌شود و سیمی که مسیرش نزدیک اگزوز باشد از حرارت آسیب می‌بیند. در هر دو حالت سیم ابتدا در مجرا می‌چسبد و سپس رشته‌های آن از هم پاشیده و می‌برد.

سیم ترمز دستی را می‌توان تعمیر کرد یا باید تعویض شود؟

اگر رشته‌های سیم شکسته یا سیم در مجرا زنگ زده و چسبیده باشد، تعویض عملی‌تر از تعمیر است و روان‌کاری راه‌حل دائمی نیست. اما اگر مشکل فقط شل بودن تنظیم یا سخت چرخیدن مهره تنظیم باشد، روان‌کاری اتصالات و رگلاژ کافی است.

هر چند کیلومتر باید ترمز دستی را بازرسی کرد؟

اکثر خودروسازان بازرسی ترمز دستی را در فواصل ۱۲٬۰۰۰ تا ۲۴٬۰۰۰ کیلومتر توصیه می‌کنند. در این بازرسی کورس دسته، وضعیت ظاهری سیم‌ها، سالم بودن مهره قفلی و روان بودن حرکت سیم در مجرا کنترل می‌شود.

چرا بعد از تعویض لنت عقب باید ترمز دستی را دوباره تنظیم کرد؟

چون اتصالات ترمز دستی اغلب پس از تعویض و تنظیم لنت‌های عقب نیاز به تنظیم مجدد دارند. تغییر ضخامت لنت، فاصله مکانیزم ترمز را عوض می‌کند و در نتیجه کورس دسته شل یا سفت می‌شود.

آزمایش سلامت ترمز دستی چگونه انجام می‌شود؟

خودرو را روی شیب ۳۰ درصد قرار دهید و ترمز دستی را بکشید؛ ترمز دستی باید خودرو را به مدت ۵ دقیقه، هم در جهت جلو و هم در جهت عقب، ساکن نگه دارد. حرکت خودرو در این آزمایش یعنی تنظیم یا سلامت سیم مشکل دارد.