عیب‌یابی شمع خودرو از روی رنگ؛ علت سفید، سیاه و زرد شدن سر شمع و تنظیم دهانه

رنگ و ظاهر سر شمع نشان می‌دهد موتور در چه وضعیتی کار می‌کند. شمع سالم، سفید متمایل به خاکستری یا قهوه‌ای است. سیاه شدن و دوده زدن نشانه غنی بودن مخلوط سوخت و هواست و روغنی شدن شمع از ورود روغن به محفظه احتراق خبر می‌دهد. زرد شدن محل اتصال چینی و بدنه فلزی نشانه نشت کمپرس است و ذوب شدن الکترود یا سفید براق شدن سر شمع یعنی شمع بیش از حد داغ می‌کند.
در این مقاله که ادامه مقاله اجزای شمع خودرو است، روش بررسی شمع، تفسیر هر رنگ و نشانه همراه با جدول خلاصه و در پایان سرویس و تنظیم دهانه (فیلر) شمع را قدم‌به‌قدم توضیح می‌دهیم.

آموزش گام‌به‌گام روش بررسی و عیب‌یابی شمع خودرو

شمع‌ها هم مانند هر قطعه دیگر می‌توانند به دو روش کلی مورد بررسی قرار گیرند. این دو روش عمومی در جدول شکل 1  معرفی شده‌اند.

شکل 1- روش بررسی شمع خودرو

تفسیر نشانه‌های ظاهری شمع؛ عیب‌یابی موتور از روی رنگ شمع  

همان‌طور که ملاحظه می‌شود روش بررسی ظاهری یکی از ساده‌ترین روش‌ها برای بررسی هر قطعه‌ای می‌باشد. در مورد شمع این بررسی بسیار بااهمیت و کارآمد است.
توجه کنید قبل از بازکردن شمع، اجازه دهید کمی موتور سرد شود.(شکل 2)

شکل 2- دمای موتور کم باشد

پس از بازکردن تمامی شمع‌ها، آنها را از نظر موارد زیر بررسی کنید.

زرد شدن یا ترک چینی شمع؛ علت تغییر رنگ چینی

وجود هر نوع شکستگی و ترک روی قسمت عایق چینی شمع باعث ایجاد برق‌دزدی در شمع می‌شود. شکل 3 این حالت را نشان می‌دهد.

a.جرقه در محل مناسب b. جرقه در محل نامناسب

شکل 3- تأثیر خرابی عایق چینی شمع

اگرچه گاهی این ترک‌ها بسیار ریز بوده و با چشم غیرمسلح قابل‌مشاهده نمی‌باشد اما به‌مرورزمان رد سوختگی روی عایق بجا می‌گذارد. شکل 4 این موارد را نشان می‌دهد.

شکل 4- شکستگی و سوختگی روی چینی شمع

اگر روی بخش چینی شمعی ترک یا شکستگی داشته باشد و قابل‌مشاهده باشد حتماً باید شمع تعویض شود.
اگر در محل تلاقی بخش فلزی شمع و چینی شمع حالت زرد شدن مطابق شکل 5 مشاهده شود نشانه نشتی کمپرس به این قسمت می‌باشد که دلیل آن خرابی رزوه یا واشر آب‌بندی شمع می‌باشد. در صورت مشاهده بهتر است شمع تعویض شود اگرچه در صورت امکان با تعویض واشر آب‌بندی ممکن است مشکل مرتفع شود.

فراموش نکنید که گاهی نشت ولتاژ روی چینی شمع، به دلیل کیفیت پایین یا فرسودگی عایق وایرهاست. برای اینکه بدانید کدام مدل وایر بهترین عایق‌بندی را دارد، حتماً مقاله انواع وایر شمع خودرو را مطالعه کنید تا با تفاوت هسته‌های مسی و بوبین‌دار آشنا شوید.

شکل 5- زرد شدن چینی

بررسی رزوه شمع؛ علت باز نشدن یا سفت شدن شمع در سرسیلندر

   اگر شمع به‌صورت نادرست روی سرسیلندر بسته شود (رزوه به رزوه). این اتفاق باعث خرابی بخش رزوه شمع و البته رزوه روی سرسیلندر می‌شود. شکل 6 این حالت را نشان می‌دهد.

شکل 6- خرابی رزوه شمع

بررسی سر شمع خودرو

نشانه‌های سلامت کامل موتور؛ ظاهر شمع در شرایط نرمال

مطابق شكل 7 رنگ عايق سراميكی درون محفظه احتراق سفيد متمايل به خاكستری يا خاكستری متمايل به زرد يا قهوه ­ای می ­باشد.

شكل 7- شرايط خوب و معمولی شمع

در اين حالت وضعيت كار موتور و انتقال حرارت شمع مطلوب است. سيستم جرقه و سوخت­ رسانی نيز تنظيم مي­باشد. هيچ رسوبی از سوخت و روغن موتور روی شمع وجود ندارد و در كل بهترين وضعيت از كار موتور است.

سفید شدن سر شمع خودرو؛ علت و نشانه چیست؟

همه شمع‌های سفید خراب نیستند. اگر عایق سرامیکی سفید متمایل به خاکستری باشد و رسوبی روی آن دیده نشود، همان حالت نرمال شکل ۷ است. اما اگر سر شمع سفید براق یا گچی شده باشد، الکترودها روشن و براق به نظر برسند یا روی عایق تاول‌های ریز دیده شود، یعنی شمع بیش از حد داغ می‌کند. رقیق بودن مخلوط سوخت و هوا (سوخت کم یا نشتی هوا در مانیفولد)، آوانس زیاد جرقه، مناسب نبودن عدد حرارتی شمع برای موتور و مشکل در سیستم خنک‌کاری از رایج‌ترین علت‌های این حالت است. اگر این وضعیت برطرف نشود، می‌تواند به ذوب شدن الکترود برسد که در ادامه توضیح داده شده است.

گاهی هم روی سر شمع لایه‌ای از رسوب سفید و پوسته‌ای دیده می‌شود. این رسوب می‌تواند نشانه ورود و سوختن مایع خنک‌کننده در محفظه احتراق باشد و در این صورت باید سلامت واشر سرسیلندر بررسی شود.

قرمز یا نارنجی شدن سر شمع خودرو

رسوب قرمز یا نارنجی روی عایق و الکترودهای شمع معمولاً از مواد افزودنی فلزی موجود در بنزین یا مکمل‌های سوخت ایجاد می‌شود. این رسوب رساناست و با گذشت زمان می‌تواند باعث نشت جرقه و ضعیف شدن احتراق شود؛ به همین دلیل بهتر است شمع تمیز یا تعویض شود و از سوخت و مکمل باکیفیت استفاده کنید.

دوده زدن شمع خودرو؛ علت سیاه شدن سر شمع چیست؟

باتوجه‌به شكل 8 ، عايق سراميكی و الكترودهای شمع با لايه نازك و نرمی از دوده پوشيده شده است. اين عيب به علت غنی بودن مخلوط سوخت و هوا، كثيف بودن فيلتر هوا، (معيوب بودن ساسات اتوماتيك، استفاده زياد از ساسات دستی درخودرو های کاربراتوری)، پاشش حجم زیاد سوخت، سرد ماندن شمع و يا كوچك بودن عدد روی شمع مي­باشد كه در اينصورت بايد نسبت به رفع عيب اقدام نمود.تشخیص اینکه غنی شدن مخلوط از کدام سنسور یا عملگر است، با پارامترخوانی دستگاه دیاگ انجام می‌شود؛ روشی که در دوره تنظیم موتور خودرو داخلی روی پژو، سمند و پراید تمرین می‌شود.

فراموش نکنید که گاهی سیاه شدن شمع، نه از خودِ شمع، بلکه ناشی از نشت ولتاژ در وایرهاست. اگر لرزش موتور با تعویض شمع برطرف نشد، حتماً لیست کامل علائم خرابی وایر شمع را چک کنید تا از سلامت مسیر برق‌رسانی مطمئن شوید.

شكل 8- وجود دوده كربن روی شمع

 روغنی شدن شمع خودرو؛ زنگ خطر روغن‌سوزی موتور

در اين وضعيت عايق سراميكی و الكترودها با لايه نازكي از روغن و دوده پوشيده مي­شوند. اين موضوع در شكل 9 مشاهده می­ شود.اين عيب به دليل وجود روغن در محفظه احتراق مي­باشد كه به دليل بالا بودن سطح روغن، خراب بودن رينگ­ها و معيوب شدن راهنمای سوپاپ­ها می­ باشد.
در موتورهای دو زمانه نيز كه روغن را با سوخت به جهت روغنكاری قطعات استفاده مي­كنند، وجود اين عيب نشانه اين است كه روغن مخلوط با سوخت زياد می باشد.

شكل 9- وجود روغن روی شمع

رسوب خاکستر روی شمع؛ تأثیر مکمل‌های بی‌کیفیت و نشت روغن

لايه ضخيمی از خاكستر روغن و افزودنيهای سوخت، روي الكترودها و عايق سراميكي را پوشانده است كه در شكل 10 مشاهده مي­شود.اين عيب به علت وجود عناصر نامناسب در تركيبات روغن می­ باشد كه به صورت خاكستر، محفظه احتراق و شمع را می پوشاند.

شكل 10- وجود خاكستر روی شمع خودرو

ذوب شدن الکترود شمع؛ بحران دمای بالا در محفظه احتراق

سطح الكترودها به صورت فرورفتگی و برجستگی درآمده است كه در شكل 11 مشاهده مي­گردد. ممكن است سطح ذوب شده ناشی از ذوب شدن شمع نباشد. اين مشكل به دليل بيش از حد گرم شدن شمع و در نتيجه ايجاد خودسوزی مي­باشد و يا به دليل معيوب بودن سوپاپ­ها، دلكو و يا نامناسب بودن كيفيت سوخت می ­باشد.

شكل 11- ذوب شدن الكترود شمع

خوردگی و پوسیدگی الکترود؛ پایان عمر مفید شمع

در اين حالت فاصله هوايي زيادي به دليل فرسايش الكترودها بين الكترود مركزي و الكترود بدنه بوجود آمده است كه در شكل 12 ملاحظه مي­گردد اين عيب به دليل نامناسب بودن افزودني­های روغن و سوخت مي­باشد و يا به دليل حركت نامناسب مخلوط سوخت و هوا در اتاق احتراق و يا ضربه مي ­باشد

شكل 12- پوسيدگی الكترود بدنه شمع

تمامی موارد ذکر شده در بالا به‌صورت یک جدول در شکل 13 آماده است.

شکل 13 – بررسی سر شمع

آموزش سرویس و تنظیم دهانه (گپ) شمع خودرو در خانه

  همان‌طور که اشاره شد سرویس و تنظیم دهانه شمع یکی از موارد ضروری در سرویس‌های موتور می‌باشد. شمع خودرو دارای عمر ۱۵۰۰۰ تا ۲۵۰۰۰ کیلومتر می­باشد. ولی در فاصلی هر ۵۰۰۰ کیلومتر یکبار باید باز شده و تمیز و بررسی گردد. البته این عدد در خودروهای متفاوت است. برای اطلاع از عدد دقیق زمان سرویس و بررسی حتماً به راهنمای مشتری خودرو مربوطه مراجعه شود.

قبل از تعمیر و تنظیم شمع خودرو مطابق شکل 14 مقاومت وایر شمع­ها را اندازه‌گیری کرده و با وایر شمع نو یا کاتالوگ مقایسه کنید. در صورت زیادشدن مقاومت، وایر شمع­ها را عوض کنید.

شكل 14- اندازه ­گيری مقاومت واير شمع

در مورد سرویس و تنظیم شمع نکات زیر را مدنظر داشته باشید:

اهمیت طول رزوه شمع؛ تفاوت شمع پایه بلند و پایه کوتاه

همواره دقت داشته باشيد كه طول رزوه شمع خودرو با طول رزوه جای شمع در سرسيلندر برابر باشد. شكلهای نامناسب طول رزوه شمع در شكل 15 نمايش داده شده است.

a : طول رزوه شمع زياد است
b: طول رزوه شمع كوتاه است
c : طول زياد رزوه شمع به دليل عدم وجود واشر آب­بندی
d : كوتاه بودن طول رزوه شمع به دليل استفاده از واشر اضافی

شكل 15- اشكال نامناسب طول رزوه شمع

اگر طول رزوه شمع کوتاه باشد، جرقة ضعیف درون محفظه احتراق به وجود آمده و دمای شمع کمتر از حد مجاز C º 450 تا C º 850 بوده و رزوه ­های سرسيلندر سوخته و رسوب می­ گيرد به گونه ­ای كه بستن شمع نو مناسب با مشكل مواجه می­ شود. اگر طول رزوه شمع­ از حد مجاز بيشتر باشد، باعث گداخته شدن قسمت اضافی بدنه شمع و در نتيجه ذوب شدن رزوه های شمع و يا رسوب گرفتن و باز نشدن شمع مي­شود.

 تنظیم فاصله دهانه شمع (Gap)؛ فیلر شمع چند است؟

فاصله هوايی بين الكترود بدنه و الكترود مركزی شمع برای خودروها با توجه به سيستم­های جرقه­ زنی مختلف بين 0/5 تا 1/5ميلي­متر مي­باشد. در هر بار بررسی شمع، مطابق شكل 16 فاصله هوايی تنظيم گردد و پوسيدگی الكترود مركزی برطرف شود.

شكل 16- سرویس و تنظیم دهانه شمع خودرو و بررسی آن

سوالات متداول

علت سفید شدن سر شمع خودرو چیست؟

اگر سر شمع سفید متمایل به خاکستری و بدون رسوب باشد، وضعیت نرمال است. اما سفید براق یا گچی شدن سر شمع نشانه داغ کردن آن است که معمولاً از رقیق بودن مخلوط سوخت و هوا، نشتی هوا، آوانس زیاد جرقه یا مناسب نبودن عدد حرارتی شمع ایجاد می‌شود. رسوب سفید و پوسته‌ای هم می‌تواند نشانه سوختن مایع خنک‌کننده باشد.

علت سیاه شدن سر شمع چیست؟

دوده خشک و سیاه روی شمع به علت غنی بودن مخلوط سوخت و هوا، کثیف بودن فیلتر هوا، پاشش زیاد سوخت، سرد ماندن شمع یا کوچک بودن عدد حرارتی شمع ایجاد می‌شود. اگر شمع سیاه و روغنی باشد، روغن به محفظه احتراق راه پیدا کرده است.

علت زرد شدن چینی شمع چیست؟

زرد شدن محل اتصال چینی و بدنه فلزی شمع نشانه نشت کمپرس به این قسمت است که از خرابی رزوه یا واشر آب‌بندی شمع ایجاد می‌شود. در این حالت بهتر است شمع تعویض شود، هرچند گاهی با تعویض واشر آب‌بندی مشکل برطرف می‌شود.

علت قرمز شدن شمع خودرو چیست؟

رسوب قرمز یا نارنجی روی شمع معمولاً از مواد افزودنی فلزی موجود در بنزین یا مکمل‌های سوخت ایجاد می‌شود. این رسوب رساناست و می‌تواند باعث نشت جرقه شود؛ بنابراین شمع باید تمیز یا تعویض شود.

فیلر شمع خودرو چند است؟

فاصله هوایی بین الکترود بدنه و الکترود مرکزی شمع، بسته به سیستم جرقه‌زنی خودرو، بین ۰٫۵ تا ۱٫۵ میلی‌متر است و عدد دقیق آن در راهنمای خودرو یا کاتالوگ شمع آمده است. شمع‌هایی که بیش از یک الکترود بدنه دارند، معمولاً فیلر نمی‌شوند مگر اینکه سازنده عدد آن را مشخص کرده باشد.

اگر دهانه شمع زیاد یا کم باشد چه می‌شود؟

اگر دهانه شمع بیش از حد زیاد باشد، برای ایجاد جرقه ولتاژ بیشتری لازم است و ممکن است جرقه به‌خصوص زیر بار ضعیف شود یا نزند. اگر دهانه کم باشد، جرقه کوچک و ضعیف است و مخلوط سوخت و هوا به‌خوبی آتش نمی‌گیرد. در هر دو حالت دهانه باید با فیلر روی عدد استاندارد تنظیم شود.

شمع خودرو هر چند کیلومتر باید سرویس یا تعویض شود؟

عمر شمع خودرو معمولاً بین ۱۵ تا ۲۵ هزار کیلومتر است، اما بهتر است هر ۵ هزار کیلومتر یک بار باز، تمیز و بررسی شود. عدد دقیق برای هر خودرو در راهنمای مشتری آمده است.

نویسنده :مهندس بهروز خطیبی