علائم خرابی سوپاپ خودرو چیست؟ سوپاپ زدن، کج شدن، سوختن و خرابی لاستیک ساق سوپاپ

مهم‌ترین علائم خرابی سوپاپ خودرو، افت توان و کاهش کمپرس موتور، روغن‌سوزی و دود آبی از اگزوز، بد روشن شدن، عطسه در مانیفولد هوا یا دود، افزایش مصرف بنزین و جوش آوردن موتور است. این علائم از خرابی‌هایی مثل آب‌بندی نبودن سوپاپ روی سیت، ترک خوردن، سوختن یا کج شدن سوپاپ (سوپاپ زدن) و فرسودگی لاستیک ساق سوپاپ ایجاد می‌شوند و علت دقیق هر کدام با آزمایش‌های کمپرس‌سنجی، نشتی‌سنجی و خلأسنجی مشخص می‌شود.

سوپاپ‌ها گذرگاه ورودی و خروجی سیلندر را کنترل می‌کنند (برای آشنایی با ساختار و عملکرد سوپاپ خودرو می‌توانید مقاله مرتبط را مطالعه کنید) و خرابی آن‌ها مستقیماً روی کمپرس، توان و مصرف سوخت موتور اثر می‌گذارد. توجه داشته باشید که «چپقی درب سوپاپ» در پراید، سوپاپ موتور نیست و همان سوپاپ PCV (شیر تهویه کارتل) است که در مقاله جداگانه‌ای به آن پرداخته‌ایم. تشخیص خرابی سوپاپ یکی از مباحث مهم دوره‌های آموزش مکانیک خودرو است. در این مقاله انواع خرابی سوپاپ سرسیلندر، علائم هر کدام و روش تشخیص آن‌ها بررسی می‌شود.

علائم خرابی سوپاپ خودرو چه چیزهایی هستند؟

در صورت بروز مشکلات زیر، یکی از احتمالات رایج، خرابی سوپاپ و مکانیزم سوپاپ است: روغن‌سوزی، عطسه در مانیفولد هوا، عطسه در مانیفولد دود، بد روشن شدن، مصرف بالای بنزین، افت توان و جوش آوردن خودرو. شکل ۱ این موارد را نشان می‌دهد.

شکل ۱- علائم خرابی سوپاپ

برای اطمینان از خرابی سوپاپ می‌توان از آزمایش‌های سه‌گانه موتور، یعنی کمپرس‌سنجی، نشتی‌سنجی و خلأسنجی استفاده کرد. البته گاهی انجام هر سه آزمایش ضروری نیست و با همان روش نشتی‌سنجی یا خواندن اطلاعات سنسور MAP در شرایط مختلف کاری موتور می‌توان به خرابی سوپاپ پی برد. انجام این آزمایش‌ها روی موتورهای پژو، سمند و پراید، از بخش‌های عملی دوره آموزش تعمیر موتور ایرانی است.

انواع خرابی سوپاپ موتور

خرابی‌های متداول سوپاپ عبارت‌اند از آب‌بندی نبودن سوپاپ، ترک خوردن سوپاپ، کج شدن، سوختن سوپاپ و ساییدگی ساق سوپاپ. شکل ۲ این مشکلات را نشان می‌دهد.

شکل ۲- خرابی‌های متداول سوپاپ

علائم آب‌بندی نبودن سوپاپ (خرابی سیت سوپاپ)

معروف‌ترین خرابی سوپاپ، آب‌بندی نبودن سوپاپ روی نشیمن‌گاه سرسیلندر است. این حالت در شکل ۳ نشان داده شده است. به عبارت ساده‌تر، سوپاپ به‌طور کامل در محل خود نمی‌نشیند؛ بنابراین چه مشکل از سوپاپ دود باشد و چه از سوپاپ هوا، کمپرس سیلندر موردنظر کاهش می‌یابد. دلیل آب‌بندی نبودن می‌تواند احتراق ناقص، خرابی راهنمای سوپاپ (گاید یا گیت)، خرابی فنر سوپاپ یا ساییدگی نامناسب سوپاپ باشد. رسوب‌های کربنی ناشی از نشتی سوخت از کنار نشیمن‌گاه هم باعث آب‌بندی نبودن سوپاپ‌ها (به‌ویژه سوپاپ دود) می‌شود. این عوامل به افت توان موتور، بالا رفتن دمای سوپاپ و نشت کمپرس از محفظه احتراق منجر می‌شوند.

شکل ۳- خرابی سیت سوپاپ

برای رفع مشکل آب‌بندی نبودن باید سرسیلندر باز شود، سوپاپ‌ها خارج شوند و پیش از آب‌بندی کردن سوپاپ، دلیل خارج شدن آن از آب‌بندی مشخص شود. پس از رفع مشکل اصلی، سوپاپ‌ها آب‌بندی می‌شوند. اگر مشکل با فرایند آب‌بندی قابل حل نباشد، باید سوپاپ‌ها (یک دست کامل) همراه با سیت سوپاپ روی سرسیلندر تعویض و آب‌بندی شوند.

ترک خوردن سوپاپ (سوپاپ ترسیدن)

اگر در اثر مشکلات مختلف ترکی روی بشقابک سوپاپ ظاهر شود و کم‌کم رشد کند، احتمال نشتی از لبه ترک وجود خواهد داشت که مقدار آن به عرض ترک بستگی دارد. شکل ۴ این حالت را نشان می‌دهد.

شکل ۴- ترک روی سوپاپ (سوپاپ ترساندن)

این حالت از خرابی در بازار ایران به «سوپاپ ترساندن» معروف است. اگر به این حالت توجه نشود، خرابی به مرحله بعد یعنی سوختن سوپاپ می‌رسد. در صورت مشاهده هرگونه ترک روی سوپاپ، سوپاپ باید تعویض شود.

سوختگی سوپاپ؛ علت و علائم

اگر به ترک ایجادشده روی سوپاپ توجه نشود و موتور مدت زیادی با این حالت کار کند، ترک گسترش پیدا می‌کند و باعث شکستگی یا کنده شدن بخشی از سوپاپ می‌شود (شکل ۵).

شکل ۵- سوختگی سوپاپ

همان‌طور که در شکل ۵ مشاهده می‌کنید، سوپاپ دود در این سیلندر سوخته است. عواملی که باعث سوختگی سوپاپ می‌شوند این‌ها هستند:

خرابی لاستیک ساق سوپاپ: باعث نشت روغن از قسمت بالای سرسیلندر به محفظه احتراق و سوپاپ‌ها می‌شود.

خرابی فنر سوپاپ: فنر سوپاپ وظیفه بستن سوپاپ را بر عهده دارد. اگر فنر بشکند یا ضعیف شود، سوپاپ در زمان احتراق کاملاً بسته نمی‌شود، حرارت آن به سرسیلندر منتقل نمی‌شود و سوپاپ می‌سوزد.

تنظیم نبودن فیلر سوپاپ‌ها: با سفت بودن فیلر سوپاپ‌ها، دمای لبه‌های بیرونی سوپاپ به‌شدت بالا می‌رود.

سوختگی سوپاپ تعمیر ندارد و بهتر است سوپاپ تعویض و آب‌بندی شود.

ساییدگی ساق سوپاپ و راهنمای سوپاپ (گاید)

یکی دیگر از مشکلات سوپاپ، ساییدگی ساق سوپاپ است (شکل ۶).

شکل ۶ – خرابی ساق سوپاپ

همان‌طور که در شکل ۶ مشاهده می‌کنید، خرابی ساق سوپاپ به دلیل لقی زیاد ساق سوپاپ در راهنمای سوپاپ (گاید) سرسیلندر یا بالا رفتن دمای ساق سوپاپ اتفاق می‌افتد. به عبارت ساده‌تر، مشکلات راهنمای سوپاپ، نیروی نامناسب فنر سوپاپ و حتی خرابی واشر محافظ زیر فنر سوپاپ هم ممکن است به‌مرور باعث خرابی سوپاپ شود. گاهی هم ممکن است کشیدگی در ساق سوپاپ اتفاق بیفتد. این دو حالت در ایجاد روغن‌سوزی در موتور مؤثر هستند. برای بررسی این مشکل باید سوپاپ باز شود و قطر ساق سوپاپ مطابق شکل ۷ در چند نقطه اندازه‌گیری شود.

شکل ۷- بررسی ابعادی قطر ساق سوپاپ

علائم خرابی لاستیک ساق سوپاپ

لاستیک ساق سوپاپ (کاسه‌نمد ساق سوپاپ) قطعه‌ای لاستیکی است که روی راهنمای سوپاپ (گاید) و زیر فنر سوپاپ قرار می‌گیرد و مقدار روغنی را که هنگام حرکت سوپاپ از کنار ساق آن به پایین می‌رود کنترل می‌کند. مقدار کمی روغن برای روان‌کاری ساق و راهنمای سوپاپ لازم است، اما وقتی لاستیک فرسوده شود، روغن بیشتری وارد محفظه احتراق می‌شود و می‌سوزد.

مهم‌ترین نشانه خرابی لاستیک ساق سوپاپ، دود آبی از اگزوز هنگام روشن کردن موتور پس از یک شب خاموش ماندن است که با کار کردن موتور کمتر می‌شود. دود آبی پس از درجا کار کردن طولانی یا ترافیک سنگین، و هنگام گاز دادن دوباره بعد از سرازیری یا برداشتن پا از روی پدال گاز هم از نشانه‌های رایج آن است؛ چون در این شرایط خلأ زیاد مانیفولد، روغن را از کنار ساق سوپاپ به داخل سیلندر می‌کشد. بوی روغن سوخته داخل کابین و چرب شدن سر شمع‌ها هم در برخی موارد دیده می‌شود.

برای تشخیص، ابتدا از سالم بودن شیر PCV (در پراید همان چپقی درب سوپاپ) مطمئن شوید و سپس کمپرس موتور را اندازه‌گیری کنید: اگر فشار کمپرس سیلندرها پایین باشد، احتمالاً رینگ‌ها ضعیف شده‌اند یا سیلندر ساییده شده است؛ اما اگر کمپرس در محدوده مجاز باشد و دود آبی ادامه داشته باشد، ایراد معمولاً از لاستیک ساق سوپاپ است. با باز کردن مانیفولدها هم می‌توان ساق سوپاپ‌ها را دید؛ چرب بودن ساق‌ها نشانه نشت روغن از لاستیک ساق سوپاپ است. روش کامل تفکیک این ایرادها را در مقاله نحوه تشخیص روغن سوزی در موتور توضیح داده‌ایم.

سوپاپ زدن چیست؟ علائم کج شدن سوپاپ

وقتی می‌گویند موتور سوپاپ زده، یعنی پیستون در اثر پارگی تسمه تایم یا به‌هم خوردن تایمینگ موتور با سوپاپ برخورد کرده و آن را کج یا شکسته است. همان‌طور که در شکل ۸ مشاهده می‌کنید، سوپاپ‌ها از محل اتصال بشقابک به ساق سوپاپ، به دلیل برخورد با سر پیستون کج یا شکسته می‌شوند. این برخورد به دلیل هماهنگ نبودن تایمینگ موتور یا پارگی تسمه تایم یا زنجیر تایم رخ می‌دهد.

شکل ۸- کج شدن سوپاپ‌ها

مهم‌ترین نشانه کج شدن سوپاپ، افت شدید کمپرس در سیلندرهایی است که سوپاپ آن‌ها آسیب دیده است. به همین دلیل، بعد از پارگی تسمه تایم معمولاً پس از تعویض تسمه و تنظیم دوباره تایم، با کمپرس‌سنجی یا روشن کردن موتور مشخص می‌شود که سوپاپ‌ها کج شده‌اند یا نه. در صورت کج شدن، علاوه بر تعویض سوپاپ‌ها باید پیستون، میل لنگ و یاتاقان‌های آن هم بررسی شوند تا در صورت لزوم همه قطعات آسیب‌دیده تعویض شوند.

1-بررسی فنریت 2- بررسی طول فنر 3- بررسی عدم انحراف

شکل ۹- بررسی عملکرد فنر سوپاپ

فراموش نکنید سوپاپ بخشی از مکانیزم سوپاپ است؛ بنابراین همه اجزای این مکانیزم مانند میل‌سوپاپ، انگشتی‌ها و تایپیت‌ها هم در مسیر عیب‌یابی باید بررسی شوند. توصیه می‌شود مقاله جامع انواع مکانیزم حرکت سوپاپ موتور را مطالعه کنید. در پایان، اگر شک دارید که لرزش موتور از فیلرگیری است، حتماً مقاله تشخیص فیلر نامناسب سوپاپ با دیاگ را ببینید تا بدون باز کردن موتور مطمئن شوید.

سوالات متداول درباره علائم خرابی سوپاپ

ماشین سوپاپ زده یعنی چی؟

وقتی می‌گویند موتور سوپاپ زده، یعنی پیستون در اثر پارگی تسمه تایم یا به‌هم خوردن تایمینگ موتور با سوپاپ برخورد کرده و آن را کج یا شکسته است. در این حالت علاوه بر تعویض سوپاپ‌ها، باید پیستون، میل لنگ و یاتاقان‌ها هم بررسی شوند.

علائم آب‌بندی نبودن سوپاپ چیست؟

افت توان موتور، بالا رفتن دمای موتور، بد روشن شدن (به‌ویژه صبح‌ها) و کاهش کمپرس سیلندر از علائم اصلی است. برای تشخیص دقیق باید آزمایش کمپرس‌سنجی یا نشتی‌سنجی انجام شود. گاهی هم با خواندن اطلاعات سنسور MAP در شرایط مختلف کاری می‌توان به این خرابی پی برد.

چپقی درب سوپاپ پراید همان سوپاپ موتور است؟

خیر. چپقی درب سوپاپ در پراید همان سوپاپ PCV یا شیر تهویه کارتل است که بخارات روغن را از زیر درپوش سوپاپ به مانیفولد هوا هدایت می‌کند و ربطی به سوپاپ‌های سرسیلندر ندارد. خرابی آن معمولاً با روغنی شدن هواکش، مکش یا فشار زیاد از درب روغن و نوسان دور موتور همراه است. جزئیات محل نصب، علائم و روش تعویض آن در مقاله سوپاپ PCV چیست؟ آمده است.

علائم خرابی لاستیک ساق سوپاپ چیست؟

دود آبی هنگام روشن کردن موتور پس از یک شب خاموش ماندن، دود آبی بعد از درجا کار کردن طولانی یا هنگام گاز دادن پس از سرازیری، بوی روغن سوخته داخل کابین و در بعضی موارد چرب شدن سر شمع‌ها. اگر کمپرس موتور طبیعی باشد اما دود آبی وجود داشته باشد، احتمال خرابی لاستیک ساق سوپاپ زیاد است.

اگر سوپاپ خراب باشد چه می‌شود؟

بسته به نوع خرابی، عواقب از افت توان و روغن‌سوزی شروع می‌شود و در صورت بی‌توجهی به سوختن یا کج شدن سوپاپ و آسیب به پیستون ختم می‌شود. تشخیص زودهنگام با کمپرس‌سنجی هزینه تعمیر را به‌شدت کاهش می‌دهد.

علائم خرابی فنر سوپاپ چیست؟

فنر سوپاپ ضعیف یا شکسته باعث می‌شود سوپاپ در زمان احتراق کاملاً بسته نشود. این موضوع دمای سوپاپ را بالا می‌برد و در نهایت به سوختن سوپاپ منجر می‌شود. علائم آن شامل روغن‌سوزی، افت توان و لرزش موتور است. فنر سوپاپ باید از نظر طول، فنریت و عدم انحراف بررسی شود.

صدای سوپاپ اول صبح از چیست؟

صدای تق‌تق سوپاپ در ابتدای روشن شدن موتور سرد معمولاً به دلیل تنظیم نبودن فیلر سوپاپ‌هاست. اگر با گرم شدن موتور قطع شود ممکن است از رسوب کربنی یا کیفیت روغن باشد؛ اما اگر ادامه داشت باید فیلرگیری انجام شود.

صدای سوپاپ هنگام گاز دادن از چیست؟

صدایی که هنگام گاز دادن از موتور شنیده می‌شود همیشه از سوپاپ نیست؛ تسمه‌سفت‌کن تسمه تایم و تسمه دینام، تسمه‌ها و حتی کاتالیست و اگزوز هم صدای مشابه ایجاد می‌کنند. منشأ صدا باید با گوشی مکانیکی (استتوسکوپ) ردیابی شود و اگر صدا از سرسیلندر بود، فیلر سوپاپ‌ها بررسی شود.

چطور بفهمیم روغن‌سوزی از لاستیک ساق سوپاپ است یا رینگ پیستون؟

ساده‌ترین راه، کمپرس‌سنجی موتور است: اگر فشار کمپرس سیلندرها پایین باشد، احتمالاً رینگ‌ها ضعیف شده‌اند یا سیلندر ساییده شده است. اما اگر کمپرس در محدوده مجاز باشد و همچنان دود آبی یا روغن‌سوزی وجود داشته باشد، مشکل معمولاً از لاستیک‌های ساق سوپاپ است که اجازه نشت روغن به داخل محفظه احتراق را می‌دهند.

نویسنده: مهندس بهروز خطیبی