انواع وایر شمع خودرو؛ وایر سیمی، ابریشمی و بوبین‌دار و تفاوت آن‌ها

وایر شمع سیمی است که ولتاژ بالای تولیدشده در کویل را به شمع می‌رساند و از نظر جنس هسته به سه نوع اصلی تقسیم می‌شود: وایر سیمی (مسی) با کمترین مقاومت، وایر ابریشمی یا کربنی که پارازیت کمتری ایجاد می‌کند و وایر بوبین‌دار با هسته فنری از فولاد ضدزنگ یا آلیاژ مس و نیکل. بیشتر وایرهای خودروهای امروزی، از جمله وایرهای بوت روی کویل، از نوع بوبین‌دار هستند.
در این مقاله که ادامه مقاله انواع سیستم جرقه است، محل نصب وایر و ارتباط آن با کویل، اجزا و لایه‌های وایر، ویژگی‌های هر نوع وایر و دسته‌بندی وایرها بر اساس مقاومت و ضخامت روکش را بررسی می‌کنیم.

وایر شمع چیست و چه وظیفه‌ای در خودرو دارد؟

وایر شمع رابط بین کویل و شمع در موتور است. به عبارت ساده‌تر ولتاژ بالای تولید شده در کویل باید به‌وسیله وایر به شمع هدایت شود. باتوجه‌به اینکه ولتاژ تولیدی در کویل بسیار بالا است. در انتقال این برق ولتاژ بالا به شمع نکاتی مطرح است که به‌مرور بیان خواهد شد. وایر شمع با نام‌های Spark Plug Wire – High tension Lead – Ignition Lead شناخته می‌شود.
باتوجه‌به عبور ولتاژ بالا از وایر شمع، عایق این عضو باید تا حدود 40000 ولت مقاومت داشته باشد و جریان برق را به خارج‌ازمسیر موردنظر انتقال ندهد. علاوه‌برآن چون وایرها روی شمع قرار می‌گیرند باید تحمل حرارت بالای موتور و شمع را داشته باشند. وایرها نباید به‌راحتی امواج الکترومغناطیسی را از خود عبور دهند.

محل نصب وایر شمع؛ وایر مجزا، وایر متصل به کویل و وایر بوت

وایرها به دو صورت کلی روی موتور مشاهده می‌شوند. شکل 1 انواع وایر موجود در این دسته را نشان می‌دهد.

1- وایر شمع مجزا 2- وایر شمع متصل به کویل
شکل 1- انواع وایر از نظر محل نصب

همانطور که در شکل 1 مشاهده می‌شود وایر شمع می‌تواند به‌صورت کاملاً مجزا باشد این مدل وایر شمع در سیستم‌های جرقه‌ای که کویل بافاصله نسبت به شمع‌ها قرار دارد استفاده می‌شود. در بیشتر خودرو های امروزی از کویل‌های مجزا و یا کویل‌های بلافاصله بسیار نزدیک به شمع استفاده می‌شود. یکی از دلایل این کار کاهش طول وایر شمع است. نکته‌ای که در کاهش طول وایر مدنظر قرار می‌گیرد تأثیر آن روی ایجاد پارازیت در مدارهای الکتریکی خودرو است. به عبارت ساده‌تر هر چه طول وایر کوتاه‌تر باشد مقدار پارازیت آن کمتر خواهد بود. شکل 2 نمونه‌های از کویل‌های یکپارچه به وایر را نشان می‌دهد.

1- کویل تکی یکپارچه – EF7 2- کویل دوبل دوتایی روی شمع – دوج 3- کویل دوبل چهارتایی – 206
شکل 2- انواع کویل یکپارچه با وایر

در عمل، وایر خراب فقط یکی از دلایل ضعیف شدن جرقه است و همان علائمی مثل ریپ زدن یا خام‌سوزی می‌تواند از کویل، شمع یا فرمان ایسیو هم باشد. برای اینکه ایراد را دقیق به یک قطعه نسبت دهید، باید کل مسیر جرقه را با دستگاه دیاگ و تست عملی بررسی کنید؛ مهارتی که در دوره تنظیم موتور خودرو داخلی روی پژو، سمند و پراید تمرین می‌شود.

شکل 3- وایر بوت برای موتور رانا

همانطور که در شکل 3 مشاهده می‌شود در بخش وایر به‌اصطلاح بوت، دیگر سیمی وجود ندارد؛ بلکه از یک عضو فنر مانند برای انتقال برق استفاده می‌کنند. البته جنس این فنر در عملکرد وایر بسیار اهمیت دارد.

اجزای تشکیل‌دهنده وایر شمع و جنس لایه‌های آن

اجزا وایر متناسب با نوع آن بسیار متنوع است؛ اما به برای آشنایی اولیه با آن شکل 4 نمونه‌ای از اجزا عمومی دو نمونه وایر شمع مجزا را نشان می‌دهد.

1- عایق 2- محل اتصال به برجک کویل 3- مقاومت پارازیت گیر 4- مجموعه وایر 5- بدنه پلی‌استر
6- مقاومت پارازیت گیر 7-انتهای وایر 8- کانکتور رابط به شمع 9- کانکتور رابط به کویل (فولاد ضدزنگ یا برنج)
10- کانکتور آلیاژ فولاد ضدزنگ 11- کانکتور اتصال به شمع 12- عایق سیلیکونی
شکل 4- اجزا عمومی وایر مجزا

در ادامه مجموعه وایر شمع (شماره 4) مورد بررسی و دسته‌بندی قرار می‌گیرد.

انواع وایر شمع خودرو؛ سیمی، ابریشمی و بوبین‌دار

وایرهای شمع را می‌توان به روش‌های مختلف دسته‌بندی کرد. شکل 5 نمونه‌ای از این روش‌های دسته‌بندی را نشان می‌دهد.

شکل 5- دسته‌بندی انواع وایر

طبقه‌بندی انواع وایر شمع بر اساس جنس رسانا و عایق

مهم‌ترین روش دسته‌بندی وایرها این روش است. عملکرد وایر متناسب با جنس و اجزا آن است.

وایر شمع سیمی (مسی)؛ کمترین مقاومت و حساس به خوردگی

شاید قدیمی‌ترین و متداول‌ترین نوع وایر همین نوع باشد. در این وایر از یک سیم مسی استفاده شده است. مس مقاومت الکتریکی کمی دارد بنابراین می‌تواند جریان را به‌راحتی از خود عبور دهد. اما مشکلی که مس دارد این است که به‌شدت نسبت به خوردگی حساس است. به ای کاهش میزان خوردگی در هسته مرکزی وایر آن را قلع اندود می‌کنند. عایق سیلیکونی آن علاوه بر و جلوگیری از برق‌دزدی، در مقابل حرارت نیز تحمل خوبی دارد. همچنین خوردگی کمی در برابر روغن‌موتور دارد. (شکل 6)

1-روکش بیرونی 2- عایق سیلیکونی 3- دسته سیم مسی
شکل 6- وایر با هسته مسی

خودروهای قدیمی همه از این نوع وایر استفاده می‌کردند. بزرگ‌ترین مشکل آنها مقاومت پایین در برابر تداخل میدان مغناطیسی بود که البته در نسل‌های بعدی تا حد قابل‌ملاحظه‌ای این مشکل برطرف شد. این وایرها حداقل مقاومت ممکن را دارا هستند.

وایر شمع ابریشمی (کربنی)؛ ویژگی‌ها و نحوه عملکرد (Carbon Resistor Ignition Leads)

وایرهای مقاومت کربنی از یک هسته فایبرگلاس یا نخی با عایق داخلی سیلیکونی تشکیل شده است. یک فایبرگلاس بافته شده آغشته به کربن در داخل ابن نوع وایر وجود دارد در این نوع وایرها، مقاومت در برابر تداخل به طول سیم بستگی دارد. قدیمی‌ترین مدل از این دسته در ایران به وایرهای ابریشمی معروف بودند که یک یا چندلایه از نخ‌های ابریشمی به‌عنوان هسته مرکزی استفاده می‌شد سپس آن را کربن اندود می‌کردند تا جریان فقط از لایه کربنی عبور کند. کربن رسانا کامل نیست؛ بنابراین این نوع وایرها دارای مقاومت هستند. با وجود مقاومت در این وایرها، میزان میدان‌های مغناطیسی به مقدار محسوسی کاهش می‌یابد؛ بنابراین میزان پارازیت نیز کاهش می‌یابد. (شکل 7)

1- روکش 2- بافت فایبرگلاس 3- عایق داخلی 4- رسانای مقاومت دار سیلیکونی 5- رشته فایبرگلاس کربن اندود
شکل 7- نمونه وایر با مقاومت کربنی

در نسل بعدی این مدل وایرها از 2 لایه عایق استفاده شده است. این مدل وایر از دولایه سیلیکونی و بافت فایبرگلاس روی هسته مرکزی با مقاومت‌های القایی تشکیل شده است این وایرها نیز مانند وایرهای آغشته به کربن دارای هسته فایبرگلاس هستند. عایق داخلی ساخته شده از سیلیکون باعث پایداری و محافظت در برابر ولتاژهای احتراق بالا می‌شود. با کمی اغماض می‌توان این مدل و مدل قبلی را در یک دسته قرارداد. دولایه‌ای شدن عایق میزان پارازیت‌های احتمالی از وایر را کاهش می‌دهد. شکل 8 نمونه‌ای از اجزا این وایر را نشان می‌دهد.

1- عایق سیلیکونی 2- بافت فایبرگلاس 3- روکش 4- فیبر عایق 5- عایق 6- پوشش رسانا
شکل 8 – نمونه‌ای از وایر با پوشش گرافیتی

وایر شمع بوبین‌دار (هسته فلزی فنری)؛ رایج‌ترین وایر خودروهای امروزی

بسیاری از وایرهای نسل جدید و تقریباً تمامی وایر شمع از نوع بوت از این مدل هستند. شکل 9 نمونه وایر مجزا را نشان می‌دهد.

1- هسته عایق 2- لایه سیلیکونی ضد مغناطیس 3- آلیاژ رسانا فلزی
4-لایه دوم سیلیکونی 5- بافت فایبرگلاس 6- روکش سیلیکونی
شکل 9 – وایر از نوع هسته آلیاژ فلزی

همانطور که در شکل مشاهده می‌شود هسته رسانای وایر از نوعی آلیاژ فلزی استفاده شده است معمولاً این آلیاژ از نوع فولد ضدزنگ (Stainless steel) یا آلیاژی از مس – نیکل که به‌صورت فنر درآمده، تشکیل شده است. فرم فنر مانند آن خود مانند سلف عمل می‌کند و سبب ایجاد مقاومت داخلی می‌شود. لایه‌های زیر و روی این رسانا فنر مانند همه برای کاهش اثرات نویز و همچنین مقاومت در برق‌دزدی و حرارت بالا است. مقاومت داخلی این نوع وایرها در مدل مجزا، بین 5000 تا 6000 اهم بر متر است. همانطور که اشاره شد بیشتر وایرها در خودروها روز از این نوع هستند.

دسته‌بندی وایر شمع بر اساس میزان مقاومت الکتریکی (اهم)

معمولاً وایرهای با هسته مسی از نوع بدون مقاومت و سایر وایرها در دسته مقاومت دار تقسیم بندی می‌شوند

ضخامت روکش وایر شمع و تأثیر آن بر نشتی برق

یکی دیگر از روش‌های دسته بندی وایرها اندازه گیری ضخامت روکش وایر است البته امروزه روکش با ضخامت 8 میلیمتر از سایر موارد متداول‌تر است. هر چه ضخلمت بیشتر باشد احتمال نشتی برق کاهش خواهد یافت. ضخامت‌های بالاتر از 8 میلیمتر برای خطوط ولتاژ بالای 20000 ولت استفاده می‌شود.
در این مقاله به صورت کلی مروری بر انواع و اجزا وایرهای سیستم جرقه شد. در مقاله بعدی خرابی‌های این عضو و علائم خرابی وایر شمع مورد بررسی قرار خواهد گرفت. برای عیب‌یابی خود شمع از روی رنگ چینی آن هم مقاله علت سفید شدن سر شمع را ببینید.

سوالات متداول

وایر شمع چیست؟

وایر شمع رابط بین کویل و شمع است و ولتاژ بالای تولیدشده در کویل را به شمع می‌رساند. عایق وایر باید تا حدود ۴۰ هزار ولت را تحمل کند، در برابر حرارت موتور مقاوم باشد و اجازه ندهد برق از مسیر خود خارج شود.

بوت وایر چیست؟

بوت، بخش وایر روی کویل‌های یکپارچه است که برای کم کردن هزینه تعمیر، در بازار به‌صورت جداگانه فروخته می‌شود. در وایر بوت سیمی وجود ندارد و برق به‌وسیله یک عضو فنری منتقل می‌شود؛ به همین دلیل جنس این فنر در عملکرد وایر اهمیت زیادی دارد.

کدام وایر شمع بهتر است؟

هر نوع وایر ویژگی خودش را دارد: وایر سیمی (مسی) کمترین مقاومت را دارد اما به خوردگی حساس است و پارازیت بیشتری ایجاد می‌کند، وایر ابریشمی (کربنی) پارازیت کمتری دارد و وایر بوبین‌دار با هسته فلزی فنری، رایج‌ترین وایر خودروهای امروزی است. نکته مهم این است که مقاومت کل مدار ثانویه جرقه تغییر نکند؛ اگر از وایر بدون مقاومت استفاده می‌کنید، باید شمع مقاومت‌دار ببندید.

وایر ابریشمی چیست؟

وایر ابریشمی قدیمی‌ترین مدل وایرهای کربنی در ایران است. در این وایر یک یا چند لایه نخ ابریشمی به‌عنوان هسته استفاده می‌شود و روی آن کربن‌اندود می‌شود تا جریان فقط از لایه کربنی عبور کند. مقاومت کربن باعث کاهش میدان مغناطیسی و پارازیت می‌شود.

مقاومت وایر شمع چند اهم است؟

به نوع وایر بستگی دارد. وایرهای با هسته مسی جزو وایرهای بدون مقاومت یا کم‌مقاومت هستند، اما مقاومت داخلی وایرهای بوبین‌دار در مدل مجزا بین ۵۰۰۰ تا ۶۰۰۰ اهم بر متر است.

وایر تقویتی یا بدون مقاومت خوب است؟

وایرهایی که با نام تقویتی یا بدون مقاومت فروخته می‌شوند، احتمال پارازیت ناشی از میدان مغناطیسی را بالا می‌برند. اگر از این وایرها استفاده می‌کنید، باید در کنار آن‌ها از شمع مقاومت‌دار استفاده کنید تا مقاومت کل مدار ثانویه تغییر نکند.

نویسنده: مهندس بهروز خطیبی