شیم گیری چیست؟ علائم، صدای شیم و آموزش شیم گیری پژو ۴۰۵ و XU7 با جدول

شیم‌گیری یعنی تنظیم لقی بین بادامک میل‌سوپاپ و استکان تایپیت با تعویض شیم، که واشری فلزی با ضخامت دقیق است. این کار در موتورهایی مثل XU7 پژو ۴۰۵، پارس و سمند انجام می‌شود. خودرویی به شیم‌گیری نیاز دارد که صدای تیک‌تیک یا تق‌تق از سرسیلندر، افت کشش به‌ویژه در سربالایی، افزایش مصرف سوخت یا لرزش و نامنظم کار کردن موتور داشته باشد. لقی استاندارد سوپاپ‌ها در موتور XU7 برای سوپاپ هوا ۰٫۲۰ و برای سوپاپ دود ۰٫۴۰ میلی‌متر است و با فیلر اندازه‌گیری می‌شود.

شیم‌گیری یکی از مهم‌ترین تنظیم‌های موتورهای XU7 است که نقش مستقیمی در قدرت موتور، مصرف سوخت و جلوگیری از سوختن سوپاپ‌ها دارد و از مهارت‌هایی است که هر مکانیک خودرو باید به آن مسلط باشد و در دوره‌ های مکانیک خودرو ایمگ آموزش داده می‌شود. در این مقاله با مفهوم شیم‌گیری، روش انجام آن و عوارض شیم‌گیری نکردن آشنا می‌شوید. اگر می‌خواهید روش شیم‌گیری و تنظیم دقیق لقی سوپاپ را به‌صورت عملی یاد بگیرید، در دوره آموزش تعمیر موتور خودرو شرکت کنید.

چرا شیم‌گیری؟ مقایسه با فیلرگیری و تنظیم پیچ و مهره‌ای

در مقاله انواع مکانیزم حرکت سوپاپ موتور به ساختار مکانیزم حرکت سوپاپ و دلیل وجود خلاصی (لقی) در آن اشاره شد و روش‌های تنظیم این لقی معرفی شدند. در تنظیم دستی خلاصی، روش‌های فیلرگیری و تنظیم پیچ و مهره‌ای و شیم‌گیری وجود دارد.

در مقاله‌های تایم‌ گیری موتور و فیلر گیری سوپاپ روش تنظیم لقی سوپاپ با فیلرگیری و تنظیم پیچ و مهره‌ای توضیح داده شد. چون قطعات پیچ و مهره‌ای روی موتور در معرض نوسانات زیادی قرار دارند، احتمال شل شدن این اتصالات وجود دارد و اگر برای تنظیم لقی مکانیزم سوپاپ از این روش استفاده شود، احتمال دارد پس از مدتی از تنظیم خارج شود.

به همین دلیل برخی خودروسازها از روش دیگری برای تنظیم خلاصی این مکانیزم استفاده کرده‌اند که به روش شیم‌گیری شناخته می‌شود. دقت روش شیم‌گیری بیشتر است و دیرتر از روش فیلرگیری و تنظیم پیچ و مهره‌ای از تنظیم خارج می‌شود. البته همه موتورها به تنظیم دستی لقی نیاز ندارند؛ در موتورهای مجهز به تایپیت هیدرولیک، مثل موتور TU5، لقی سوپاپ‌ها به‌صورت خودکار تنظیم می‌شود و شیم‌گیری لازم نیست.

شیم چیست و شیم گیری چه کاربردی دارد؟

همان‌طور که در شکل ۱ مشاهده می‌کنید، شیم قطعه فلزی استوانه‌ای بسیار کوچکی است. در واقع شیم یک واشر با ضخامت دقیق و مشخص است که برای تنظیم فاصله‌های مختلف، از جمله فاصله در مکانیزم سوپاپ، استفاده می‌شود. شیم‌ها در ضخامت‌ها و قطرهای مختلف در بازار وجود دارند و برای تنظیم لقی یا همان فیلر موردنظر، زیر استکان تایپیت گذاشته می‌شوند.

شکل ۱- نمونه‌هایی از انواع شیم

محل دقیق قرارگیری شیم در سرسیلندر

همان‌طور که قبلاً اشاره شد، مکانیزم‌های مختلفی برای حرکت سوپاپ (انواع مکانیزم حرکت سوپاپ موتور) وجود دارد. یکی از معروف‌ترین آن‌ها در شکل ۲ دیده می‌شود.

1-بادامک 2-استکان تایپیت 3-فنر سوپاپ 4-سوپاپ
A: لقی مجاز
شکل ۲ – نوعی مکانیزم حرکت سوپاپ

برای تنظیم لقی مجاز که در شکل ۲ نشان داده شده، از شیم استفاده می‌شود. شیم معمولاً بالای استکان تایپیت یا زیر آن قرار می‌گیرد. شکل ۳ نمونه‌ای از محل قرار گرفتن شیم در زیر استکان تایپیت را نشان می‌دهد.

1- ارتفاع بادامک 2- استکان تایپیت 3- نشیمن‌گاه فنر سوپاپ 4- نشیمن‌گاه پایینی سوپاپ
5- سوپاپ 6- نشیمن‌گاه سوپاپ 7- ساق سوپاپ 8- راهنمای سوپاپ (گاید) 9- فنر سوپاپ 10- شیم 11- محور میل‌سوپاپ 12- بادامک
شکل ۳- اجزای مکانیزم سوپاپ و محل قرار گرفتن شیم

البته شیم زیر در همه موتورها مطابق شکل ۳ قرار نمی‌گیرد و بسته به طراحی، می‌تواند مطابق شکل ۴ در جای دیگری باشد.

شکل ۴- نوع دیگری از شیم زیر

در برخی موتورها شیم مطابق شکل ۴ روی قسمت بالایی ساق و بشقابک سوپاپ قرار می‌گیرد. شکل ۵ نمونه واقعی این شیم را نشان می‌دهد.

شکل ۵- نوعی شیم زیر و محل نصب آن

فرایند تنظیم خلاصی در نوع شیم زیر طولانی و زمان‌بر است؛ به همین دلیل در برخی موتورها شیم بالای استکان تایپیت نصب می‌شود (شکل ۶).

شکل ۶- محل قرار گرفتن شیم رو

شکل ۷- اثر دور بالا روی شیم رو

اگرچه احتمال بروز مشکل در شیم رو بیشتر است، همان‌طور که اشاره شد، سهولت تعمیرات باعث استفاده از این روش در برخی موتورها می‌شود.

آموزش مرحله به مرحله شیم گیری پژو ۴۰۵ و موتور XU7

شیم‌گیری یکی از مرسوم‌ترین عملیات مکانیکی برای تنظیم لقی بین سوپاپ و بادامک در موتورهای احتراق داخلی است. در این مقاله نحوه شیم‌گذاری موتور ۸ سوپاپ XU7 به‌عنوان نمونه تشریح می‌شود. شیم در این موتور از نوع ساده زیر استکان تایپیت است. برای این کار ابتدا باید به میل‌بادامک دسترسی داشت؛ پس باید درب سوپاپ (قالپاق درب سوپاپ) را باز کرد و سپس موتور را چرخاند.

مرحله اول: فیلرگیری وضعیت موجود

این بخش از کار با روش فیلرگیری و تنظیم پیچ و مهره‌ای یکسان است و ابتدا باید خلاصی موجود در مکانیزم حرکت سوپاپ اندازه‌گیری شود. برای اندازه‌گیری لقی، بادامک هر سوپاپ باید کاملاً از روی استکان تایپیت کنار رفته باشد. این وضعیت را می‌توان با روش قیچی کردن سوپاپ‌ها، که در مقاله فیلرگیری سوپاپ توضیح داده شد، یا با روشی که در راهنمای تعمیرات توصیه شده و در جدول زیر آمده است ایجاد کرد: سوپاپ دود یک سیلندر را کاملاً باز می‌کنیم و لقی دو سوپاپ مشخص‌شده را اندازه می‌گیریم.

جدول شیم گیری پژو ۴۰۵

شکل ۸- جدول روش انتخاب سوپاپی که باید فیلرگیری شود

همان‌طور که در جدول شکل ۸ مشاهده می‌کنید، برای فیلرگیری سوپاپ هوای سیلندر ۳ و سوپاپ دود سیلندر ۴، ابتدا باید سوپاپ دود سیلندر ۱ را در حالت باز قرار دهیم. سپس با ابزار مخصوص (فیلر) لقی سوپاپ هوای سیلندر ۳ و سوپاپ دود سیلندر ۴ را اندازه می‌گیریم و آن را با اندازه مجاز مقایسه می‌کنیم (هوا ۰٫۲۰ میلی‌متر و دود ۰٫۴۰ میلی‌متر).

اگر اندازه به‌دست‌آمده با اندازه استاندارد برابر بود، شیم آن سوپاپ نیازی به تغییر ندارد. اگر اندازه به‌دست‌آمده کمتر از اندازه استاندارد بود، یعنی شیم زیر استکان تایپیت ضخیم است و باید از شیم نازک‌تری در آن سوپاپ استفاده کرد. اگر اندازه به‌دست‌آمده بزرگ‌تر از اندازه استاندارد بود، یعنی شیم نازک است و باید از شیم ضخیم‌تری استفاده کرد. به زبان ساده، ضخامت شیم جدید برابر است با ضخامت شیم فعلی به‌علاوه اختلاف لقی اندازه‌گیری‌شده با لقی استاندارد.

نکته: اگر تیغه فیلر با یک اندازه وارد نشد اما با اندازه کوچک‌تر وارد شد (مثلاً تیغه ۰٫۳۰ وارد نشد ولی ۰٫۲۵ وارد شد)، لقی را برابر اندازه کوچک‌تر، یعنی ۰٫۲۵ میلی‌متر، ثبت کنید و در محاسبه از همین عدد استفاده کنید. شکل ۹ روش فیلر زدن را نشان می‌دهد.

شکل ۹ – اندازه‌گیری میزان لقی (فیلر) سوپاپ‌ها

برای درک بهتر شیم‌گیری، جدول شکل ۱۰ یک مثال را نشان می‌دهد.

شکل ۱۰- جدول نمونه شیم‌گذاری

علائم و نشانه‌ها: از کجا بفهمیم ماشین نیاز به شیم گیری دارد؟

شیم‌گیری سوپاپ‌های موتور خودرو به معنی تنظیم لقی مکانیزم سوپاپ در موتورهایی است که میل‌سوپاپ روی سرسیلندر نصب شده است و اصطلاحاً به آن‌ها OHC یا Over Head Camshaft گفته می‌شود. اگر لقی مکانیزم سوپاپ در حد مجاز نباشد، باید شیم‌گیری انجام شود. در این حالت توان موتور به‌شدت کاهش پیدا می‌کند و راننده از کم شدن شتاب خودرو، به‌ویژه در سربالایی، شکایت می‌کند؛ ضمن اینکه مصرف سوخت و آلایندگی موتور هم افزایش می‌یابد. اگر لقی مکانیزم سوپاپ فاصله زیادی با حد مجاز داشته باشد، لرزش موتور، نامنظم کار کردن آن و نامنظم بودن صدای دود خروجی از اگزوز هم دیده می‌شود.

برای اطمینان، ابتدا کمپرس موتور اندازه‌گیری می‌شود؛ اگر کمپرس پایین بود، شیم سوپاپ‌ها، تایم موتور و گرفتگی کاتالیست بررسی می‌شوند و اگر کمپرس خوب بود، معمولاً شیم مشکلی ندارد و باید سیستم سوخت و جرقه بررسی شود. لقی دقیق هر سوپاپ هم فقط با فیلر مشخص می‌شود. نیاز به شیم‌گیری به کیلومتر کارکرد وابسته نیست و هر زمان این علائم ظاهر شود یا موتور تعمیر شود، لقی سوپاپ‌ها باید بررسی شود. بدون باز کردن درب سوپاپ هم می‌توان با دستگاه دیاگ به تنظیم نبودن لقی سوپاپ‌ها پی برد که روش آن در مقاله تشخیص فیلر نامناسب سوپاپ با دیاگ آمده است.

صدای شیم پژو ۴۰۵ و عوارض شیم‌گیری نکردن در موتور XU7

صدای شیم پژو ۴۰۵؛ نشانه شل بودن شیم (لقی زیاد)

اگر شیم شل باشد، یعنی لقی بین استکان تایپیت و بادامک بیشتر از حد مجاز باشد، از سرسیلندر صدای تیک‌تیک یا تق‌تق زیادی شنیده می‌شود که معمولاً در حالت سرد بلندتر است. در این حالت زمان باز ماندن سوپاپ کاهش می‌یابد، راندمان حجمی موتور افت می‌کند و در طولانی‌مدت، همان‌طور که در شکل ۱۱ مشاهده می‌شود، بادامک‌ها و استکان تایپیت‌ها دچار سایش و خوردگی می‌شوند. البته پیش از شیم‌گیری باید مطمئن شد صدا از قطعات دیگری مثل تسمه‌سفت‌کن تسمه تایم و تسمه دینام، بلبرینگ دینام، کمپرسور کولر یا پمپ هیدرولیک فرمان نیست؛ منشأ صدا با گوشی مکانیکی (استتوسکوپ) ردیابی می‌شود.

شکل ۱۱- ساییدگی بادامک

داغ شدن و سوختن سوپاپ؛ نشانه سفت بودن شیم (لقی کم)

اگر در اثر شیم‌گیری اشتباه، شیم سفت باشد، یعنی لقی بین استکان تایپیت و بادامک کمتر از حد مجاز باشد، سوپاپ کاملاً روی سیت خود نمی‌نشیند. در این حالت گازهای داغ احتراق از لای سوپاپ عبور می‌کنند و حرارت سوپاپ از طریق سیت به سرسیلندر منتقل نمی‌شود؛ نتیجه آن کاهش کمپرس، افت قدرت، ریپ زدن موتور و در نهایت سوختن لبه سوپاپ، به‌ویژه سوختن سوپاپ دود است. در برخی موارد موتور هم داغ می‌کند.

شکل ۱۲- گرم شدن موتور به دلیل شیم‌گیری اشتباه

جمع‌بندی

شیم‌گیری یا تنظیم لقی سوپاپ یکی از مهم‌ترین تنظیم‌های موتورهای XU7 و پژو ۴۰۵ است. لقی نامناسب سوپاپ‌ها می‌تواند باعث صدای تق‌تق سرسیلندر، افت قدرت موتور، افزایش مصرف سوخت و در موارد شدیدتر سوختن سوپاپ‌ها و سایش بادامک‌ها شود. شیم‌گیری به‌موقع و اصولی با استفاده از جدول استاندارد و ابزار فیلرگیری، از هزینه‌های سنگین تعمیرات موتور جلوگیری می‌کند و راندمان و عمر موتور را افزایش می‌دهد.

سوالات متداول شیم گیری

شیم گیری چیست و چه کاربردی دارد؟

شیم یک واشر فلزی با ضخامت دقیق است که برای تنظیم لقی بین استکان تایپیت و بادامک در موتورهایی مثل XU7 پژو ۴۰۵ استفاده می‌شود. دقت روش شیم‌گیری بیشتر از فیلرگیری با پیچ و مهره است و دیرتر از تنظیم خارج می‌شود.

از کجا بفهمیم ماشین نیاز به شیم گیری دارد؟

افت شتاب خودرو به‌ویژه در سربالایی، افزایش مصرف سوخت، صدای تق‌تق از سرسیلندر و در موارد شدیدتر لرزش موتور و نامنظم کار کردن آن از نشانه‌های نیاز به شیم‌گیری هستند. برای اطمینان، لقی سوپاپ‌ها با فیلر اندازه‌گیری می‌شود؛ کمپرس پایین هم می‌تواند نشانه سفت بودن شیم باشد.

اندازه استاندارد شیم موتور XU7 چقدر است؟

لقی استاندارد سوپاپ هوا ۲۰ صدم میلی‌متر و سوپاپ دود ۴۰ صدم میلی‌متر است. این مقادیر برای موتور XU7P و نسخه دوگانه‌سوز هم یکسان است.

عوارض شیم گیری نکردن چیست؟

در صورت شل بودن شیم، صدای تیک‌تیک از سرسیلندر شنیده می‌شود، راندمان حجمی موتور افت می‌کند و در طولانی‌مدت بادامک‌ها و استکان تایپیت‌ها ساییده می‌شوند. در صورت سفت بودن شیم، سوپاپ کاملاً بسته نمی‌شود، کمپرس و قدرت موتور افت می‌کند و خطر سوختن سوپاپ‌های دود وجود دارد.

صدای تق‌تق سرسیلندر پژو ۴۰۵ نشانه چیست؟

این صدا معمولاً نشانه زیاد شدن لقی سوپاپ‌ها یا سایش بادامک‌هاست که نیاز به شیم‌گیری دارد. البته قبل از شیم‌گیری باید مطمئن شد صدا از قطعات دیگری مثل تسمه دینام، تسمه تایم یا بلبرینگ دینام نیست.

شیم گیری هر چند کیلومتر لازم است؟

شیم‌گیری به کیلومتر کارکرد وابسته نیست. هر زمان علائمی مثل کاهش شتاب، افزایش مصرف سوخت یا صدای تق‌تق سرسیلندر ظاهر شد، یا هنگام تعمیر موتور، لقی سوپاپ‌ها باید بررسی و در صورت نیاز شیم‌گیری شود.

آیا موتور TU5 هم شیم گیری دارد؟

خیر. موتور TU5 تایپیت هیدرولیک دارد و لقی سوپاپ‌های آن به‌صورت خودکار تنظیم می‌شود؛ بنابراین به شیم‌گیری یا فیلرگیری نیاز ندارد.

نویسنده: مهندس بهروز خطیبی